اجمالی بر پیشرفت انقلاب در حوزه خدمات اجتماعیِ مستضعفین

به مناسبت 40سالگی انقلاب اسلامی

نویسنده: محمدمهدی سلامی پوریان

یکی از حوزه‌هایی که انقلاب اسلامی، پس از مقطع پیروزی‌اش در سال ۱۳۵۷، توانسته در آن حرف جدی برای گفتن داشته باشد، حوزه‌ی خدمات اجتماعی، رفاهی و حمایتی است. ناگفته پیداست که یکی از آرمان‌های انقلاب اسلامی، از بدو شروع نهضت، حمایت از اقشار مستضعف و آسیب‌پذیر بود که این مهم، پس از پیروزی انقلاب، به دو شیوه‌ی کلی، قابلیت تحقق یافت:

الف) از طریق تغییر در رویکردها و نیز افزایش کارایی و بهره‌وریِ سازمان‌ها و نهادهای موجود؛ نهادهایی که از پیش از انقلاب نیز متولی رفع تبعیض و محرومیت در جامعه بودند؛ نهادهایی همچون سازمان تأمین اجتماعی.

ب) از طریق تأسیس برخی نهادهای حمایتیِ جدید ـ همچون کمیته امداد امام خمینی (ره)، بنیاد برکت (وابسته به ستاد اجرایی فرمان امام خمینی (ره))، بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی و…. ـ که با اتخاذ رویکردی جهادی و انقلابی، به رفع جدّی و مستمر فقر و محرومیت از چهره‌ی جامعه پرداخته‌اند.

نوشتار پیش رو بر آن است اجمالی از پیشرفت انقلاب اسلامی را در هر دو حوزه، مبتنی بر آمار و ارقام، بررسی نموده، از این منظر، تغییرات محسوسی را که در حوزه‌ی ارتقای خدمات اجتماعی ـ خاصه برای قشر محروم و مستضعف جامعه ـ در طول این عمر ۴۰ساله از انقلاب اسلامی رخ داده، پیش روی خوانندگان قرار دهد.

الف) افزایش بهره‌وری و کارآمدی در نهادهای حمایتیِ پیش از انقلاب

در خصوص نهادهای دسته‌ی اول، شاید شاخص‌ترین و مهم‌ترین آن‌ها، «سازمان تأمین اجتماعی» باشد که تأسیس آن، به پیش از انقلاب اسلامی باز می‌گردد.

آمار و ارقام حکایت از آن دارد که بسیاری از عرصه‌هایی که این سازمان دولتی، در آن دچار تغییرات و تحولات چشم‌گیر شده، پس از مقطع پیروزی انقلاب اسلامی اتفاق داده است.

به عنوان نمونه، ضریب پوشش سازمان تأمین اجتماعی، از سال ۱۳۴۰ تا ۱۳۹۰ شمسی، به قرار زیر است:[۱]

ضریب پوشش سازمان تأمین اجتماعی، از سال ۱۳۴۰ تا ۱۳۶۴

 

ضریب پوشش سازمان تأمین اجتماعی، از سال ۱۳۶۵ تا ۱۳۹۰
(توضیح: متغیر «متوسط رشد» در سطر آخر، ناظر به کل بازه‌ی ۵۰ساله (از سال ۱۳۴۰ تا ۱۳۹۰) است.)

 

همانگونه که از اعداد بالا قابل حدس است، میانگین جمعیت تحت پوشش این سازمان، در سال‌های پس از انقلاب اسلامی، رشد با شیب بیشتری را تجربه کرده است:

روند ضریب پوشش سازمان تأمین اجتماعی، از سال ۱۳۶۵ تا ۱۳۹۰

همانگونه که از جداول متناظر با این نمودار نیز بر می‌آید، در سال ۱۳۴۰ شمسی، تنها حدود ۵ درصد از جمعیت کل کشور، تحت پوشش خدمات سازمان تأمین اجتماعی بودند و این عدد در حالی که در سال ۱۳۵۶ به حدود ۱۹ درصد می‌رسید، در سال ۱۳۹۰، حدود ۴۶ درصد از کل جمعیت کشور را پوشش می‌داد. به تعبیر دیگر، تا قبل از انقلاب اسلامی، در بهترین حالت، کم‌تر از ۲۰ درصد از جمعیت کشور تحت پوشش سراسری خدمات تأمین جتماعی بودند؛ در حالی که این نسبت در سال ۱۳۹۰، به حدود ۵۰ درصد رسید و بدین ترتیب، حدود نیمی از جمعیت کشور زیر چتر حمایتی این سازمان قرار گرفتند که این میزان از سرانه‌ی پوشش، قابل ملاحظه است.

در خصوص آمار سرانه‌ی بیمه‌شدگان و مستمری‌بگیران این سازمان نیز مشاهده‌ی نمودار زیر، گویای رشد قابل‌توجه این شاخص در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی است:

تعداد بیمه‌شدگان و مستمری‌بگیران سازمان (به تفکیک) طی سال‌های ۱۳۴۰ تا ۱۳۹۰

 

از دیگر شاخصه‌هایی که می‌توان در خصوص پیشرفت‌های این سازمانِ مهم حمایتی در عرصه‌ی بیمه و انواع آن، بدان اشاره نمود، آمار تعداد بیمه‌شدگان اصلی به تفکیک نوع بیمه در فاصله‌ی سال‌های ۱۳۴۰ تا ۱۳۹۰ (به تفکیک بازه‌های ۱۰ساله) است:

تعداد بیمه‌شدگان اصلی به تفکیک نوع بیمه در دهه ۱۳۴۰

تعداد بیمه‌شدگان اصلی به تفکیک نوع بیمه در دهه ۱۳۵۰

تعداد بیمه‌شدگان اصلی طی سال‌های ۱۳۴۰ تا ۱۳۶۰

تعداد بیمه‌شدگان اصلی به تفکیک نوع بیمه در دهه ۱۳۶۰

تعداد بیمه‌شدگان اصلی به تفکیک نوع بیمه در دهه ۱۳۷۰

تعداد بیمه‌شدگان اصلی طی سال‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۸۰

تعداد بیمه‌شدگان اصلی به تفکیک نوع بیمه در دهه ۱۳۸۰

تعداد بیمه‌شدگان اصلی طی سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۳۹۰

همانگونه که از جداول فوق بر می‌آید، در دهه‌ی ۱۳۴۰، تنها نوع بیمه‌ی حمایتیِ سازمان، بیمه‌ی شاغلین در کارگاه (بیمه اجباری) بود که در دهه‌ی ۱۳۵۰، بیمه‌ی اختیاری نیز به آن افزوده شد. این در حالی بود که پس از وقوع انقلاب اسلامی و از سال‌های میانیِ دهه‌ی ۱۳۶۰، به تدریج، تنوع بیمه‌ایِ سازمان رو به گسترش نهاده، دچار تحولی شگرف شد؛ به نحوی که:

از سال ۱۳۶۵، بیمه‌ی حِرَف و مشاغل آزاد و بیکاری؛

از سال ۱۳۷۴ بیمه‌ی رانندگان؛

از سال ۱۳۸۵ بیمه‌ی بافندگان؛

از سال ۱۳۸۷ بیمه‌ی توافقی؛

از سال ۱۳۸۹ بیمه‌ی کارگران ساختمانی؛

و بالأخره از سال ۱۳۹۰، بخش «سایر» به فهرست متنوع پوشش‌های بیمه‌ایِ این سازمان افزوده شد.

فارغ از بحث کمیت و تعداد افراد تحت پوشش ـ که به خودیِ خود مسئله‌ی مهمی است ـ یکی از پیشرفت‌های مهمی که در عرصه‌ی کیفی در دوران پس از انقلاب اسلامی در حوزه‌ی مدیریت بیمه‌ای در کشور رخ داده، گسترش تنوع بیمه‌ای در سال‌های اخیر بوده است که چنین تنوعی، مبتنی بر جداول بالا، در عصر پهلوی مشاهده نمی‌شود.

ب) تأسیس برخی نهادهای حمایتیِ جدید پس از انقلاب

همانگونه که در ابتدای این نوشتار نیز بیان شد، برخی نهادهای حمایتی و اجتماعی، پس از انقلاب اسلامی تأسیس شده و آغاز به کار کردند که این خود، بیانگر نوعی رویش در بستر انقلاب اسلامی بوده است؛ به دیگر سخن، انقلاب اسلامی، مبتنی بر منظومه‌ی فکری معمار کبیر خود، حضرت امام (ره)، لزوم ایجاد برخی نهادهای حمایتی را جهت مبارزه‌ی جدی با محرومیت و فقر، حس می‌کرد و لذا اقدام به تأسیس برخی نهادهای انقلابی با این رویکرد نمود. محصول چنین تفکری، تأسیس نهادهایی همچون کمیته امداد امام خمینی (ره)، بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی و… و در این اواخر نیز نهادی چون بنیاد برکت بود. در ادامه سعی خواهد شد اجمالی از عملکرد این نهادها در آینه‌ی آمار و ارقام ارائه شود:

۱. کمیته امداد امام خمینی (ره)

کمیته امداد امام خمینی (ره) از جمله اولین نهادهایی است که پس از گذشت مدت کوتاهی از پیروزی انقلاب اسلامی، در ۱۴ اسفند ۱۳۵۷ توسط رهبر فقید انقلاب اسلامی، حضرت امام خمینی (ره)، برای مدت نامحدود و با هدف ساماندهی و رسیدگی به وضعیت معیشت امور محرومان، نیازمندان و مستضعفان‌ کشور به منظور خودکفا نمودن آنان تأسیس شد.[۲] اجمالی از کارنامه‌ی کمّی این نهاد، در جداول زیر قابل مشاهده است:[۳]

خدمات ارائه‌شده به مددجویان توسط کمیته امداد امام خمینی (ره) و مبلغ پرداخت‌شده (میلیون ریال)؛ بخش اول

خدمات ارائه‌شده به مددجویان توسط کمیته امداد امام خمینی (ره) و مبلغ پرداخت‌شده (میلیون ریال)؛ بخش دوم

 

کمیته امداد در سال‌های اخیر فعالیت‌های چشم‌گیری داشته که از جمله‌ی آن‌ها می‌توان به کاهش حدوداً ۱۵ درصدی جامعه‌ی تحت حمایت این کمیته طی ۲ سال گذشته (تا آخر سال ۹۶) اشاره کرد که حکایت از توانمندسازی و خودکفاییِ این درصد از افراد تحت پوشش دارد.[۴]

۲. بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی

سنگ بنای تشکیل بنیاد مستضعفان، بر پایه‌ی فرمان بنیانگذار جمهوری اسلامی، حضرت امام خمینی (ره) خطاب به شورای انقلاب در تاریخ ۹ اسفند ۱۳۵۷ نهاده شد و مبتنی بر این فرمان، در تاریخ ۱۴ اسفند ۱۳۵۷ زیر نظر هیأتی هفت‌نفره ـ که منتخب حضرت امام (ره) بودند ـ تأسیس گردید. از جمله اهداف کلانِ اعلامیِ این بنیاد، خدمت‌گزاری در جهت کاهش محرومیت‌های مادی، اجتماعی و فرهنگی مستضعفان و توانمندسازی اجتماعی آنان است. بنیاد علاوه بر خدمات گسترده در زمینه‌های اجتماعی، محرومیت‌زدایی و حمایتی، در زمینه‌ی سرمایه‌گذاری اقتصادی، خدمات فرهنگی و آموزشی و طرح‌های عمرانی و توسعه‌ی روستایی و… نیز فعالیت می‌نماید. بر اساس گزارش سالانه‌ی سال ۹۵ این بنیاد، شاخص‌های فعالیت‌های اجتماعی ـ حمایتی این بنیاد به قرار زیر است:[۵]

مبلغ سرمایه‌گذاری‌های اجتماعی (میلیارد تومان)

عملکرد برنامه‌ی ارتقاء تحصیلی (نفر دانش‌آموز)

عملکرد برنامه‌ی سلامت مادران (هزار سبد)

البسه‌ی اهدایی (میلیارد تومان)

برنامه‌ی اردوی دانش‌آموزان (میلیارد تومان)

 

همانگونه که از آمارهای بالا نیز بر می‌آید، عملکرد این بنیاد در حوزه‌ی سرمایه‌گذاری‌های اجتماعی ۳۶ درصد، در تعداد دانش‌آموزان طرح ارتقاء تحصیلی ۴۴ درصد، در آمار تعداد سبد مادران ۴۸ درصد، در حوزه‌ی البسه‌ی اهدایی ۹ درصد و نهایتاً در حوزه‌ی سرمایه‌گذاری اجتماعی برای اردوی دانش‌آموزی، ۱۹ درصد در سال ۹۵ (نسبه به سال ۹۴) رشد نشان می‌دهد.

همچنین بنیاد علوی، به عنوان یکی از بازوهای اجراییِ مهم بنیاد مستضعفان ـ که متولی انجام فعالیت‌های اجتماعی در بنیاد مستضعفان است ـ در سال‌های اخیر کمک‌های بلاعوض متعددی به مستضعفان نموده که جدول زیر، جزئیات کمک‌های یادشده را شرح می‌دهد:

مشروح کمک‌های بلاعوض بنیاد در فاصله‌ی میان سال‌های ۱۳۸۳ تا ۱۳۹۰[۶]

 

بنیاد علوی همچنین با عنایت به تفاهم‌نامه‌ی منعقده میان خود و دفتر سلامت خانواده‌ی وزرات بهداشت، با هدف ارتقاء سطح سلامت تغذیه‌ای زنانِ باردار و شیرده نیازمند، تعداد ۱۴۷,۲۲۲ سبد کالا را (شامل ارزاقی چون گوشت، روغن، پنیر، برنج، عسل، شکر، مغز بادام یا پسته، خرما، سویا، لوبیا، عدس، تن ماهی، ماکارونی، کنسرو نخود فرنگی و…) به ۱۵هزار نفر از مادرانِ واجد شرایط ـ به صورت دوماه یکبار و در طول یکسال ـ اهداء کرده است.[۷]

همچنین صندوق وام دانشجویی بنیاد مستضعفان، با هدف افزایش سهم محرومین مستعد در تولید علم، احراز جایگاه برتر علمی، پژوهشی و فرهنگی در سطوح مختلف ملی و بین‌المللی و ایجاد فضای امن جهت رشد و بالندگی جامعه‌ی هدف و جلوگیری از فرار مغزها، از تاریخ ۱۸ تیرماه ۱۳۸۷، کار خود را آغاز نمود و در سال ۱۳۸۸ با هدف گسترش خدمات وام و ایجاد تسهیلات در خصوص امور پژوهشی، تألیفی و اختراع و ابداع دانشجویان، قدم‌های اولیه را در تدوین آیین‌نامه‌های مربوطه برداشت. این صندوق در سال ۱۳۹۰ به تعداد ۲,۴۰۹ نفر از دانشجویانِ تحت پوشش در ۵۵ واحد دانشگاهی و در مقاطع مختلف تحصیلی، وام پرداخت کرده است.[۸]

۳. بنیاد برکت

بنیاد برکت در راستای رهنمود مقام معظم رهبری و در ۲۰ آذرماه ۱۳۸۶ توسط ستاد اجرایی فرمان حضرت امام (ره) تأسیس شد تا به عنوان مجموعه‌ای برای توانمندسازی اقتصادی و اجتماعی و انجام امور عام‌المنفعه در مناطق محروم و کم‌تر توسعه‌یافته فعالیت نماید.[۹]

بنیاد برکت ـ که منابع مالی آن از سوی ستاد اجرایی فرمان حضرت امام (ره) تأمین می‌شود ـ در بیش از ۱۱ سال فعالیت مستمر خود، دستاوردهای ارزنده‌ای در زمینه‌های گوناگون به ارمغان آورده است. هم اکنون نیز این بنیاد در حوزه‌های وسیعی در جهت خدمت به محرومین و نقاط کم‌تر توسعه‌یافته فعالیت دارد که موارد زیر را شامل می‌شود:

توانمندسازی اقتصادی و کارآفرینی، توسعه‌ی فضاهای آموزشی از طریق تأسیس مدارس برکت، انجام امور زیربنایی، ساخت مراکز فرهنگی ـ مذهبی، توسعه‌ی خدمات بیمه‌ای، مالی و حمایتی، ساخت بیمارستان و افزایش دسترسی آحاد جامعه به‌ویژه هم‌وطنان ساکن مناطق محروم به خدمات بهداشتی و درمانی و….

بخشی از کارنامه‌ی این بنیاد در حوزه‌ی محرومیت‌زدایی و خدمت‌رسانی به اقشار مستضعف طی ۱۱ سال گذشته، به شرح زیر است:[۱۰]

وضعیت مدارس برکت در مناطق محروم کشور

احداث، تجهیز و تکمیل مراکز فرهنگی ـ مذهبیِ مناطق محروم کشور

ارائه‌ی خدمات سلامت الکترونیک، بیمه‌ای، مالی و حمایتی

ارائه‌ی خدمات به زوج‌های نابارورِ مناطق محروم

سرمایه‌گذاری برای ساخت  و تکمیل بیمارستان در مناطق محروم

مواردی که در بالا ذکر شد، بخشی از فعالیت‌های گسترده‌ی بنیاد برکت در راستای خدمت‌رسانیِ جهادی به هموطنان مناطق محروم کشورمان است.

 

نتیجه

همواره یکی از آرمان‌های بنیادین انقلاب اسلامی، رفع فقر و محرومیت از اقشار مستضعف و آسیب‌پذیر جامعه بوده است. در همین راستا، نظام برآمده از انقلاب، با استمرار و تعمیق آرمان‌های انقلاب، سعی نمود تا با بهره‌گیری از دو شیوه‌ی کلی، تحقق هرچه‌بیشترِ این آرمان را در دستور کار خود قرار دهد:

نخست از طریق افزایش بهره‌وری و کارآمدیِ نهادهای پیش از انقلاب که از قدیم نیز، متولی رفع تبعیض و محرومیت در جامعه بودند؛ همچون سازمان تأمین اجتماعی؛ و دوم از طریق تأسیس برخی نهادهای حمایتیِ انقلابی که با اتخاذ رویکردی جهادی، به رفع جدی و مستمر فقر و محرومیت از چهره‌ی جامعه‌ی ایرانی همت گمارند؛ نهادهایی همچون کمیته امداد امام خمینی (ره)، بنیاد مستضغفان انقلاب اسلامی، بنیاد برکت (وابسته به ستاد اجرایی فرمان امام خمینی (ره))، و….

نوشتار پیش رو کوشید تا اجمالی از پیشرفتِ کمّی و کیفی انقلاب اسلامی را در هر دو شیوه، مبتنی بر جداول، نمودارها و داده‌های آماری بررسی نموده، از این منظر، تغییرات محسوسی را که در حوزه‌ی ارتقای خدمات اجتماعیِ مناطق محروم کشور در طول عمر بابرکت ۴۰ساله‌ی انقلاب اسلامی رخ داده، پیش روی خوانندگان گرامی قرار دهد.

پی‌نوشت

[۱] تمامیِ جداول و نمودارهای مربوط به سازمان تامین اجتماعی، برگرفته از گزارش ۵۰ساله‌ی این سازمان تحت عنوان «سازمان تامین اجتماعی از نگاه آمار (۱۳۴۰ تا ۱۳۹۰)» است که توسط معاونت اقتصادی و برنامه‌ریزی این سازمان تدوین و منتشر شده و از پیوند زیر قابل بازیابی است: https://www.tamin.ir/file/file/101876
[۲] برگرفته از بخش «معرفی کمیته امداد» در وبگاه این نهاد، قابل بازیابی در پیوند زیر: https://portal.emdad.ir/fa/introduction-معرفی-کمیته-امداد
[۳] برگرفته از گزارش «خدمات ارائه‌شده به مددجویان توسط کمیته امداد امام خمینی (ره) و مبلغ پرداخت‌شده»، وبگاه درگاه ملی آمار (مرکز آمار ایران)، قابل بازیابی در پیوند زیر: https://www.amar.org.ir/Portals/0/PropertyAgent/461/Files/7290/Khadamat_Madadjoo_Emdad.xlsx
[۴]گفتگوی سید پرویز فتاح، رئیس کمیته امداد امام خمینی (ره) با برنامه «حالا خورشید»، منتشرشده در وبگاه کمیته امداد امام خمینی، ۹ دی ۱۳۹۷، قابل بازیابی در پیوند زیر: http://portal.emdad.ir/fa/newsagency/165906
[۵] نمودارهای این بخش، برگرفته از گزارش سالانه‌ی این بنیاد تحت عنوان «گزارش عملکرد سال ۱۳۹۵» است که در وبگاه این بنیاد منتشر شده و از طریق پیوند زیر قابل بازیابی است: https://www.irmf.ir/Images/amalkard/bonyadperformance95.pdf
[۶] برگرفته از وبگاه بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی، بخش فعالیت‌های اجتماعی بنیاد، قابل بازیابی در پیوند زیر: https://www.irmf.ir/activity/Introduce/Social.aspx
[۷] پیشین.
[۸] پیشین.
[۹] برگرفته از وبگاه بنیاد برکت، بخش «درباره ما»، قابل بازیابی در پیوند زیر: http://barakatfoundation.com/fa/p/2744CA2A-CB94-4B05-9A55-99F5F71F20A1
[۱۰] جداول این بخش، برگرفته از گزارش جامع آبان‌ماه ۱۳۹۷ این بنیاد تحت عنوان «برکت ولایت؛ ۱۱ سال همت برای آبادانی ایران» است که در وبگاه این بنیاد منتشر شده و از طریق پیوند زیر قابل بازیابی است: http://www.barakatstorage.ir/Barekate%20velayat%20-%2097-08-23.pdf
برچسب ها

نوشته های مشابه

همچنین ببینید

بستن
بستن
بستن