اقتصاد پایدار

تحلیلی بر مقایسه اقتصاد کلان جمهوری اسلامی و رژیم پهلوی

نویسنده: محسن خاکی 

جمهوری اسلامی اسلامی نظامی در آستانه ی چهل سالگی است که بیش از یک دهه از عمر خود را درگیر نبرد نظامی خشن و سختی بوده است که طولانی ترین جنگ قرن لقب گرفته است. با این وجود و در عین تحریم های همه جانبه ی استکبار و بر خلاف تبلیغات و سیاهنمایی غرب، انقلاب اسلامی توانسته است بنیه ی اقتصادی خود را آنقدر قوی کند که امروز هجدهمین اقتصاد جهان را از آن خود نماید.

پیشرفت های کلان اقتصادی ایران در دوران جمهوری اسلامی
پس از ساقط کردن رژیم پهلوی، انقلاب اسلامی ایران، تغییراتی در اقتصاد‌ کشور‌ ایجاد کرد. مقایسه میزان درآمدها و عملکردها در دوره پهلوی و جمهوری اسلامی، این تغییرات را روشن می‎کند. اگر شـاخصه‎هایی مانند افزایش جمعیت، کاهش تولید و صادرات نفت خام، کاهش ارزش دلار و افزایش‌ تورم‌ جهانی را‌ هم‌زمان تجزیه‌و‌تحلیل کنیم، در می‌یابیم درآمدهای ارزی کشور پس از انقلاب اسلامی نسبت به دوران پهلوی، تا‌ حدود یک‌پانزدهم کاهش حقیقی داشته اسـت. هـمچنین، اگر به حوادث و رخدادهای‌ پس‌ از‌ انقلاب اسلامی ـ که در دوران پهلوی وجود نداشت و موانع بسیاری در راه تحول اقتصادی ایران پدید آمده ‌‌بود‌ـ‌ نظر بیفکنیم، عمق فاجعه در کاهش درآمدهای دولت جمهوری اسلامی آشکارتر می‎شود. برخی‌ از‌ اینـ‌ مـوانع عبارت‌اند از:

۱. خروج سرمایه‎های کشور به‌دست خاندان پهلوی به ارزش ۳۵ میلیارد دلار

۲. ورشکستگی‌ نظام بانکی کشور به‌سبب خروج ارز در حدود ۶/۱ میلیارد دلار به‌دست عناصر معروف‌

۳. مسدود کردن حـدود ۲۰‌ مـیلیارد‌ دلار از اموال و دارایی‎های ایران در اروپا و آمریکا

۴. باقی مـاندن بـدهی‎های نظام پهلوی

۵. تحریم و محاصره اقتصادی دشمنان

۶. خسارات مستقیم و غیرمستقیم حدود هزار میلیارد دلار به کشور به سبب جنگ تحمیلی[۱]

مطابق آمارهای بانک جهانی جمعیّت کشور از ۱۳۵۷ تا زمان حاضر بیش از دو برابر شده است[۲] که در نوع خود کم نظیر است. این جمعیّت که بخش عمده ی ان را در سال های اخیر جوانان جویای ازدواج و شغل تشکیل می دهند، بدیهی است که هزینه ی چنین نیازهایی بسیار بیش از سایر بخش هاست. از سوی دیگر بسیاری از کسانی که حتی در رژیم پهلوی به عنوان کارکنان دولت پهلوی در بخش های کشوری و لشکری مشغول به کار بودند، امروز به عنوان بازنشسته مشمول مستمری های سازمان بیمه تأمین اجتماعی هستند که هزینه های بسیاری را برای کشور در پی دارد.

در واقع بسط نظام رفاه اجتماعی از مهمترین دستآوردهای نظام است؛ امّا نکته ی مدّ نظر در این بخش افزایش خیره کننده ی جمعیّت در کنار کاهش تولید و صادرات نفت خام از سوی جمهوری اسلامی نسبت به دوره ی پهلوی است:

مقایسه ی تولید نفت خام ایران در سال ۱۳۵۷ با ۱۳۹۷ نشان می دهد که استخراج نفت در دوران جمهوری اسلامی کاهش داشته است و از بیش ۶ میلیون هفتصد هزار بشکه نفت در نوامبر ۱۹۷۶ (۱۳۵۴) در برخی هم اکنون به کمتر از ۴ میلیون بشکه در روز رسیده است[۳]:

مقایسه ی تولید نفت خام ایران در سال ۱۳۵۷ با ۱۳۹۷ نشان می دهد که استخراج نفت در دوران جمهوری اسلامی کاهش داشته است و از بیش ۶ میلیون هفتصد هزار بشکه نفت در نوامبر ۱۹۷۶ (۱۳۵۴) در برخی هم اکنون به کمتر از ۴ میلیون بشکه در روز رسیده است

آنچنان که در نمودار ذیل نیز قابل مشاهده است، قیمت نفت تغییرات قابل ملاحظه ای نداشته و متوسّط قیمت در دوران جمهوری اسلامی چه بسا پایین تر نیز بوده است[۴]:

بر همین اساس سرانه ی درآمد نفتی هر ایرانی با توجه به افزایش جمعیّت و کاهش تولید و فروش نفت در جمهوری اسلامی نسبت به دوران پهلوی به شدت کاهش داشته است.[۵]

با این وجود امّا تولید ناخالص داخلی افزایشی در حدود ۵ برابر را تجربه کرده است که نشان کاهش اتکای کشور به منابع نفتی و تقویّت اقتصاد ایران است[۶]:

تصور شود که کشوری مثل ژاپن یا هنگ کنگ یا مالزی از سوی ایالات متحده و اتحادیه ی اروپایی مورد تحریم بانک مرکزی، دارو، تجهیزات الکترونیکی، غذا، کشتیرانی، سوخت و… قرار بگیرد؛ آیا این کشورها می توانند به حیات طبیعی خود ادامه دهند یا به سرعت دچار فروپاشی خواهند شد؟ نکته ی قابل توجه اینکه اقتصاد ایران نه تنها در ضمن تحریم ها دچار پسرفت نشده است بلکه امروز به عنوان یک قدرت اقتصادی در رتبه ی ۱۸ ام جهان قرار دارد.

بنابراین می توان به افزایش قدرت اقتصاد ایران در دوران جمهوری اسلامی با رشدی چشمگیر اشاره کرد؛ این افزایش در برهه ای از تاریخ کشور اتفاق افتاده است، که ایران تحت شدیدترین تحریم های بین المللی و محاصره ی اقتصادی تاریخ قرار گرفته است. امری که می تواند هر کشور ثروتمند و قدرتمندی حتی مثل ژاپن را به سادگی در مدت زمان کوتاهی به زانو درآورد. به طور مثال تصور شود که کشوری مثل ژاپن یا هنگ کنگ یا مالزی از سوی ایالات متحده و اتحادیه ی اروپایی مورد تحریم بانک مرکزی، دارو، تجهیزات الکترونیکی، غذا، کشتیرانی، سوخت و… قرار بگیرد؛ آیا این کشورها می توانند به حیات طبیعی خود ادامه دهند یا به سرعت دچار فروپاشی خواهند شد؟ نکته ی قابل توجه اینکه اقتصاد ایران نه تنها در ضمن تحریم ها دچار پسرفت نشده است بلکه امروز به عنوان یک قدرت اقتصادی در رتبه ی ۱۸ ام جهان قرار دارد.[۷]

در سوی دیگر امّا رژیم پهلوی دلخوش به ژاندارمی ایالات متحده در منطقه به توسعه ی وابسته ی اقتصادی و سیاسی اقدام می نمود؛ امری که روز به روز بر آن افزوده می شد و در صورت تداوم امروز ایران با حکومتی شبیه و یا حتی بدتر رژیم سعودی مواجه بود که عنان اختیارش در سیاست و اقتصاد در اختیار ایالات متحده بود.  اما جمهوری اسلامی در عین همه ی دشمنی نظام استکبار با وجود افزایش دو برابری جمعیّت و کاهش چشمگیر فروش نفت در عین تحریم های همه جانبه توانسته است قدرت اقتصادی کشور را توسعه داده و بسیاری از شاخص های اقتصادی را مثبت نماید.

پی‌نوشت‌ها

[۱] نصری، محسن(۱۳۸۹). ایران؛ دیروز، امروز، فردا، قم، معارف، ۱۳۸۹، صص ۱۵۴-۱۶۴
[۲] https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=IR
[۳] https://tradingeconomics.com/iran/crude-oil-production
[۴] http://www.econ.cam.ac.uk/people-files/emeritus/mhp1/wp12/100-Iranian-Oil-27-December-2012.pdf
[۵] http://www.econ.cam.ac.uk/people-files/emeritus/mhp1/wp12/100-Iranian-Oil-27-December-2012.pdf
[۶] https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=IR
[۷] https://knoema.com/nwnfkne/world-gdp-ranking-2017-gdp-by-country-data-and-charts

نوشته های مشابه

بستن
بستن