فضای مجازی و تقلای تغییر اجتماعی در ایران

حاشیه‌ای بر تذکر رهبر معظم انقلاب در باب ضرورت تقوا در فضای مجازی

تاکید رهبر معظم انقلاب اسلامی بر رعایت تقوا در فضای مجازی و معرفی آن به صورت سربسته به عنوان یکی از گرفتاری‌های امروز جامعه، ضرورت پرداختن به این مسئله را بیش از پیش تقویت می‌نماید. ایشان رواج دروغ، تهمت، شایعه و مسائلی از این قبیل را از آفات فضای مجازی دانستند و بر ضرورت تبیین کارکرد فضای مجازی و اثرگذاری آن بر جامعه تاکید کردند.


نویسنده: مرتضی خانجانی

تاکید رهبر معظم انقلاب اسلامی بر رعایت تقوا در فضای مجازی و معرفی آن به صورت سربسته به عنوان یکی از گرفتاری‌های امروز جامعه، ضرورت پرداختن به این مسئله را بیش از پیش تقویت می‌نماید. ایشان رواج دروغ، تهمت، شایعه و مسائلی از این قبیل را از آفات فضای مجازی دانستند و بر ضرورت تبیین کارکرد فضای مجازی و اثرگذاری آن بر جامعه تاکید کردند.

مدت‌هاست که سایۀ جنگ سخت از ایران مرتفع شده و نبرد اصلی میان ایران و غرب در عرصۀ نرم و به خصوص فضای مجازی در جریان است. اندیشکده‌های به‌نام آمریکایی کمتر به ارائۀ پیشنهاد یا طرحی برای مقابلۀ سخت و فیزیکی با ایران اقدام می‌کنند و عمدۀ توان خود را مصروف نبرد در حوزۀ «شناخت» می‌کنند؛ آنجا که اهداف از مراکز رسمی حاکمیتی و دولتی به اذهان و افکار عمومی تغییر کرده و هر ایرانی به مثابۀ هدفی نظامی برای دشمن در نظر گرفته شده است. ذهن افراد فارغ از جغرافیا، جنسیت، سن، تحصیلات و… به‌عنوان سرزمین ایران قرار داده شده است که اجرای عملیات شناختی علیه او می‌تواند خاک فیزیکی ایران را بدون شلیک گلوله در اختیار دشمن قرار دهد. از این رو پرداختن به مقولۀ فضای مجازی به‌معنای تبیین صحنۀ عملیات دشمن علیه انقلاب اسلامی و جامعۀ ایرانی ضروری است.

موضوعیت مردم و افکار عمومی در زمان حاضر به یک اصل راهبردی و تعیین کننده در سیاستگذاری‌ها تبدیل شده است. برای دولت‌ها، نهادها و سرویس‌های امنیتی، جهت‌بخشی به افکار عمومی و اذهان مردم بیش از هر امر دیگری اهمیت دارد. از سوی دیگر روش‌های تحت تأثیر قرار دادن افکار عمومی به وسیلۀ ابزارهایی دنبال می‌شود که در ترکیبی از علم، سیستم و مدیریت، پیچیدگی عرصۀ مدیریت افکار عمومی را بسیار افزایش داده است.

این روند تا آنجا تشدید می‌شود که گفته می‌شود انسان معاصر در بطن و متن یک «فرآیند رسانه شدن» رو‌به‌رشد زندگی می‌کند. دورانی که به تعبیر ژان بودریار متفکر پست‌مدرن، می‌توان آن را عصر «وانموده» یا «حاد واقعیت» نامید.[۱]

اثرگذاری رسانه‌ها بر افکار عمومی

محتوای رسانه‌های جمعی در راستای شکل‌دهی به افکار عمومی، در ابتدا بیشتر مستقیم و سیاسی بود و در اوایل قرن بیست‌و‌یکم، به سوی شیوه‌های غیر مستقیم و متمرکز بر «سبک زندگی»، تغییر جهت داد. این موضوع سبب شد تا تأثیر رسانه‌های جمعی بر افکار عمومی، پیچیدگی و پایداری خاصی پیدا کند. همزمان با فرآیند یاد‌شده، تحولات عرصه فناوری نیز باعث شده است تا در کنار رسانه‌های جمعی، شبکه‌های اجتماعی به‌عنوان جدیدترین نسل رسانه‌ها ایجاد شوند. در ابتدا شبکه‌های اجتماعی مبتنی‌بر «وب» و سپس شبکه‌های اجتماعی «همراه»، با فاصله‌ای بسیار اندک، فراگیر شدند و بخش قابل‌توجهی از مصرف رسانه‌ای شهروندان و کاربران (که پیشتر مختص رسانه‌های جمعی بود) را به خود اختصاص دادند. هر چند که به‌دلیل مختصات خاص هریک از رسانه‌های جمعی و شبکه‌های اجتماعی، نوعی رقابت جدی و فراگیر در میان آنها در جریان است؛ اما در شرایط کنونی، هم زمان شاهد نوعی تعامل و همزیستی میان این دو نوع رسانه نیز می‌باشیم و تحولات و پدیده‌هایی تحت عنوان «هیبرید رسانه‌ای» (مانند نقش تکمیل‌کنندگی رسانه‌های جمعی و شبکه‌های اجتماعی در کودتای سال ۲۰۱۹ م ترکیه)، محصول چنین فضایی است.[۲]

افکار عمومی و رسانه اجتماعی

افکار عمومی پدیده‌ای روانی‌-‌اجتماعی و خصلتی جمعی بوده و عبارت است از: ارزیابی، روش و نظر مشترک گروهی اجتماعی در مسئله‌ای که همگان به آن توجه و علاقه دارند و در لحظه‌ای معین، بین عدۀ زیادی از افراد و اقشار مختلف جامعه به‌نسبت عمومیت می‌یابد و عامه مردم آن را می‌پذیرند. همچنین می‌توان گفت که افکار عمومی حالت احساس یا عاطفی بارز یک ملت یا عده‌ای چشمگیر از افراد آن است.[۳] با وجود این که پژوهش‌های بسیار زیادی توسط محققان ارتباطات، علوم سیاسی و جامعه‌شناسی در رابطه با موضوعی به نام افکار عمومی صورت گرفته، اما هنوز تعریفی مشخص و واحد پیرامون این موضوع شکل نگرفته است؛ از‌این‌رو، نوعی نگاه فلسفی، سپس نگاه سیاسی، در ادامه نگاه اجتماعی و سرانجام نگاه رسانه‌ای بر تعریف این مفهوم، غلبه داشته است. در همه این دوران‌ها و تحول تعاریف مرتبط، افکار عمومی مفهومی پیچیده تلقی و تصور شده است. فارغ از تفاوت نگاه‌ها درباره شکل‌گیری افکار عمومی و تعاریف به‌جای‌مانده از آن، به نکته‌ای ظریف می‌توان اشاره کرد: «تاریخ تحلیلی علوم اجتماعی به ما می‌آموزد که افکار عمومی در هر دوران، متأثر از مؤلفه‌های “محیط”، “قدرت” و “مردم” دچار تغییر شده و ناخواسته به تعریفی تازه رسیده است. نکته بسیار مهم آن است که در همه این سه دوره، وجهی مشترک می‌توان یافت و آن اینکه افکار عمومی برای “برانگیختگی” و رسیدن به “باور عامه” نیازمند سازماندهی و اراده سیاسی یا اجتماعی‌-‌فرهنگی است که قادر باشد هدف عمومیت یافتن یک باور را بر دوش کشد.»[۴]

از‌این‌رو می‌توان از وجود تلاش سازمان‌یافته و رسمی از سوی دشمن در فضای مجازی برای برانگیختگی و تولید باور عامه مطابق خواست اهداف در جهت کنترل و مدیریت فضای داخلی ایران سخن گفت. این مهم به‌رغم فضای آزاد، تعاملی، گزینشگر و غیر‌اجباری فضای مجازی رخ می‌دهد و مخاطب را در توهمی از آزادی عقیده، بیان و آزادی انتخاب و گفتار قرار می‌دهد.

از تعامل در فضای اجتماعی تا تغییر شخصیت

باوجود گستردگی تعاریف رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، نقطه تمرکز اغلب آنها بر دو عنصر «اشتراک‌گذاری» و «تعامل» قرار دارد. شبکه‌های اجتماعی سایبر یکی از بسترهای زندگی در عصر جدید هستند و از ویژگی «بازبود» و «عدم تمرکز» برخوردارند.[۵] شبکه اجتماعی، محل زیست یا نوعی شهر‌گونه است. به عبارت دیگر، شبکه اجتماعی یک اجتماع است که هویت خود را از وجودِ آن اجتماع می‌گیرد و صرفاً یک نرم‌افزار و بستر فنی نیست. متأسفانه تصور بسیاری از سیاست‌گذاران دربارۀ شبکه‌های اجتماعی، تنها تصور فنی و نرم‌افزاری است و ابعاد غیر‌فنی و اجتماعی این پدیده را به نحو صحیح و دقیق درک نمی‌کنند. شبکه اجتماعی مجازی زنجیره‌ای از ارتباطات و گروه‌های شبکه‌های اجتماعی با حضور غیرفیزیکی افراد در یک محل مجازی است. بر اساس برخی تعاریف، شبکه‌های اجتماعی واژه‌ای است که برای نامیدن گروهی از افراد که در میان خود دارای ارتباطات وسیع و مستمر هستند و یک حلقه منسجم ارتباطی را تشکیل می‌دهند، به کار می‌رود.[۶]

یکی از پدیده‌هایی که بر اثر اشتراک‌گذاری و تعامل مستمر در فضای مجازی برای کاربران رخ می‌دهد و دارای اثرات گسترده اجتماعی می‌باشد، پدیدۀ «هم‌رنگی» است. هم‌رنگی با جمع به‌معنای تغییر در تفکر، شناخت و رفتارها بر اثر فشار حقیقی یا مجازی دیگران است. در این فرآیند فرد برای کسب تأیید اجتماعی از جمع که نشانه‌ای بر تأیید صحت اعمال و رفتار اوست و در نهایت منجر به کسب روابط اجتماعی قوی‌تر می‌شود، خود را مطابق انتظار جمع هم‌رنگ می‌نماید.

آنچه سبب این رفتار می‌شود همانا نفوذ اجتماعی اطلاعاتی بر فرد است که او را به هم‌رنگی وادار می‌کند. علت هم‌رنگی فرد این است که به باور فرد، تفسیر دیگران (جمع یا اکثریت) از یک موقعیت مبهم، از تفسیر خودِ فرد صحیح‌تر است. بنابراین این امکان تقویت می‌شود که فرد در مقابل کنش‌جمعی در فضای مجازی در یک موضوع خاص سه رفتار متابعت، همانند‌سازی و درونی‌کردن را از خود بروز دهد. در اولی میل به تشویق یا ترس از تنبیه (در فضای مجازی) عامل تبعیت است؛ در دومی این امکان وجود دارد که فرد به عقایدی باور پیدا کند که مطابق افکار قبلی او نیست، اما در مداری از جاذبه و کشش به‌وسیلۀ شوالیه‌های فضای مجازی گرفتار آمده؛ و در سومی رسوخ اعتقادات تازه برآمده از دیگران در مبانی شناختی فرد صورت می‌گیرد.[۷] می‌توان از این لحظه به بعد فرد را نه مخاطب پیام رسانه‌ای خاص که عضوی از آن رسانه دانست که در راستای اهداف آن تلاش نیز می‌کند.

فارغ از این، صرف حضور در رسانه‌های تعاملی مثل اینستاگرام یا توئیتر، برای بررسی نسبت شخصی در قبال دیگران است. «دیگرانِ مهم» یا جمع‌هایی که بی‌شک در عصر جهانی‌شدن بخش لاینفک هویت‌های فردی را می‌سازند، در فرآیندی ناخودآگاه می‌توانند شاکلۀ اعتقادی فرد را در موضوعات گوناگون دینی و اعتقادی و سیاسی دستخوش تغییرات گسترده کنند. مثلاً پس از مدتی مطالعۀ صفحات معاندین و دشمنان انقلاب اسلامی فرد خود را در برابر سیل عظیمی از افرادی تنها می‌یابد که به‌گونه‌ای دیگر دربارۀ جمهوری اسلامی، انقلاب اسلامی، ولایت‌فقیه، خانواده، سبک زندگی و … می‌اندیشند؛ همانند‌سازی و تعامل ذاتی این رسانه‌ها در این حالت او را به تغییر فراخوانده و در فرآیندی نه چندان طولانی از سطح معتقد به منتقد، سپس معترض و حتی آشوبگر می‌کشانند. اتفاقی که در اغتشاشات دی ماه ۱۳۹۶ رخ داد و مدیریت دشمن در فضای مجازی توانست بخشی از منتقدین را حتی در مواضعی به سطح آشوبگر با استفاده از روش همانند‌سازی بکشاند.

آمار استفاده ایرانیان از فضای مجازی

نتایج نظرسنجی ملی مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) که در روزهای ۱۷ و ۱۸ تیرماه ۹۸ به صورت تلفنی و با جامعه آماری شهروندان کل کشور (اعم از شهر و روستا) آنجام شده است، نشان می‌دهد که ۷۰ درصد مردم ایران، حداقل از یکی از شبکه‌های اجتماعی مجازی استفاده می‌کنند.

براساس نتایج این نظرسنجی، ۴۲.۸ درصد شرکت‌کنندگان از واتس‌اپ، ۴۲.۴ درصد از تلگرام، ۳۹.۵ درصد از اینستاگرام، ۲.۸ درصد از سروش، ۲.۳ درصد از فیسبوک، ۱.۹ درصد از توییتر، ۰.۸ درصد از لاین، ۰.۷ درصد از بله، ۰.۶ درصد از آی‌گپ، ۰.۵ درصد از گپ، ۰.۲ درصد از بیسفون و ۰.۱ درصد از ساینا استفاده می‌کنند. هم‌چنین ۳۰.۴ درصد شرکت‌کنندگان گفته‌اند که از هیچ‌کدام از شبکه‌های اجتماعی مجازی استفاده نمی‌کنند.[۸]

این نظر‌سنجی که فضای وب را در نظر نمی‌گیرد، نشان می‌دهد که در حدود دو سوم از مردم ایران در شهر و روستا از فضای مجازی تعاملی استفاده کرده و قطعاً تحت‌تأثیر فضای حاکم بر آن قرار می‌گیرند. سناریوسازی‌های دشمن دربارۀ موضوعاتی چون گرانی، قیمت ارز، حجاب، دیانت، ولایت فقیه، جنگ، آیندۀ کشور و… در حجم بسیار بالایی در صفحات مجازی تولید شده و هر مخاطب و کاربری را در مقابل حجم کثیری از انسان‌های خیالی قرار می‌دهد که او را به همانند‌سازی، متابعت و عضویت در گروه‌های خود فرا می‌خوانند.

تغییر سبک زندگی در فضای مجازی

این نکته فارغ از تغییر سبک زندگی است که در فضای مجازی، اخلاق عمومی و نهاد خانواده را تحت تأثیر منفی خود قرار داده است. فحاشی گسترده در صفحات افراد مشهور، توهین، تهمت و بی‌اخلاقی تنها بخش کوچکی از برنامۀ قطعی دشمن در شبکه‌های تعاملی است.

نمودار بالا که مطابق آمارهای ثبت احوال کشور است، نشان می‌دهد به موازات رشد قطعی استفاده از شبکه‌های مجازی از سال ۱۳۸۸، ازدواج به شدت کاهش و طلاق نیز به شدت افزایش یافته است. به همین میزان می‌توان از اثرات مخرب فضای تعاملی بر اخلاق عمومی، فضای اقتصادی و سیاسی کشور نیز سخن گفت. به هر ترتیب فضاهای تعاملی با وجود حضور گستردۀ دشمن و تلاش آنان در جهت تضعیف بنیان‌های اعتقادی و اخلاقی ایرانیان نیازمند تأمل و بازنگری جدی افراد در سطح، نوع و میزان استفاده از آن است.

در مثال دیگری می‌توان به جستجوی محتوای مستهجن در فضای مجازی (صرفاً موتور جستجوی گوگل) اشاره کرد. در این مورد بدون آنکه تعداد کاربران اینترنت از فاصله دی ماه ۱۳۹۶ نسبت به گذشته افزایش چشمگیری یابد، اما آمار جستجوی محتوای مستهجن در این مرورگر تا امروز دو برابر شده است.

نکتۀ دیگر اینکه در هم‌افزایی عجیبی به‌میزانی که تنش و بحران اقتصادی افزایش یافته، این جستجو نیز رشد پیدا کرده و نسبت به مدت مشابه در یک سال قبل از خود رشدی غیر قابل باور داشته است. روند افزایش بی‌اخلاقی در اقتصاد و فضای مجازی با تأثیر و تأثر از یکدیگر، هم‌افزا شده و می‌توانند با نشت به سایر زیر سیستم‌های اجتماعی، مشکلاتی را به فراخور زمان ایجاد نمایند.

اقدام علیه امنیت کشور

عرصۀ فضای مجازی به بستری برای رخنۀ بی‌هزینۀ دشمن به خانه‌های ایرانیان مبدل شده است. می‌توان از حضور مجازی سازمان‌های اطلاعاتی دشمن، منافقین و رژیم سعودی در دستان بیش از ۷۰% ایرانیان سخن گفت. در یک نمونه دشمن در عین وقاحت، نه در قالب‌های پوششی بلکه در قالب هشتگ‌های «براندازم، براندازیم، براندازی نظام و… (#براندازم)» در حدود یک میلیون پست صرفاً در اینستاگرام فعالیت کرده است. آیا مخاطبی که با انبوه میلیون‌ها پست در فضای مجازی مواجه است تحت تأثیر القای روانی دشمن نسبت به نظام اسلامی، کشور و جامعه بدبین نخواهد شد؟

بهره‌گیری از توئیتر به تصریح هیلاری کلینتون در کتاب «انتخاب‌های سخت» در هدایت فتنه ۸۸، تبدیل کانال‌ها و صفحات مجازی به اتاق‌فکر اغتشاش در دی ماه ۹۶ که تعیین محل‌های تجمع، نحوۀ ساخت ابزار آتش زا، القاء شعارهای منظوم و… از کمترین خدمات آنها به اغتشاش گران بود و نقش بی بدیل فضای مجازی در التهابات ارزی، گرانی، تورم و تنش اقتصادی از بارزترین مصادیقی است که می‌توان از بهره‌گیری دشمن و تروریست‌های اقتصادی از فضای مجازی به عنوان اقدامات خلاف امنیت ملی نام برد.

بنابراین مقابله با فرآیند همانند‌سازی مردم در فضای مجازی به‌وسیلۀ طوفان‌های توئیتری، اینستاگرامی و تلگرامی برای حفظ فرهنگ اسلامی-ایرانی و حفظ امنیت ملی از ضرورت‌هایی است که باید مردم و مسئولین به آن توجه ویژه کنند.

پی‌نوشت‌ها

[۱]. وارد، گلن، پست مدرنیسم، ترجمه قادر فخر رنجبری و ابوذر کرمی، تهران، نشر ماهی، ۱۳۸۴، ص ۲۳۱
[۲]. مرادی، عبدالله و همکاران، نقش شبکه‌های اجتماعی در جهت دهی به افکار عمومی و بسیج سیاسی، مطالعات عملیات روانی، پاییز و زمستان ۱۳۹۶، ش ۴۷، صص ۶۶-۶۷
[۳]. دارایی، محسن، روابط عمومی هم راهنما و راهبرد و هم دنباله رو افکار عمومی، ماهنامه روابط عمومی، سال سوم، ش ۲۹، ۱۳۸۲، ص ۱۳
[۴]. مرادی، عبدالله، همان، ص ۶۸
[۵]. خانیکی، هادی و بابایی، محمود، فضای سایبر و شبکه‌های اجتماعی، فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات جامعه اطلاعاتی، دوره اول، ش ۱، ۱۳۹۰، ص ۸۱
[۶]. کیا، علی اصغر و محمودیف عبدالصمد، نقش شبکه‌های اجتماعی در انقلاب تونس، فصلنامه مطالعات سیاسی اقتصادی، ش ۲۸۳، ۱۳۹۰، ص ۲۸
[۷]. الیوت ارونسون، روانشناسی اجتماعی، ترجمه حسین شکرکن، انتشارات رشد، تهران، ۱۳۹۳، با تغییر و تخلیص
[۸]. http://ispa.ir/Default/Details/fa/2095/

[B1]

نوشته های مشابه

بستن
بستن