بررسی اهداف و پیامدهای تصمیم بنزینی دولت

با گره زدن سیاست‌های انرژی کشور به سیاست خارجی و مسئله‌ی برجام، با یک تأخیر و عقب‌افتادگی در ارتقای تولیدات ملی بنزین روبرو هستیم. دولت با اختیاراتی که در بودجه سنواتی داشت، می‌توانست قیمت را با یک شیب ملایم افزایش بدهد. طبق اعلام مرکز ملی آمار قریب به ۴۷ درصد مردم صاحب خودروی شخصی نیستند. آن‌ها منافع حاصل از توزیع این ثروت بزرگ را چگونه دریافت می‌کنند؟ اینجا توزیع عادلانه‌ی یارانه اتفاق نیفتاده است. رقمی که از اجرای این طرح عاید دولت می‌شود بسیار بیشتر از ۳۰ هزار میلیارد تومان است.


مصاحبه با دکتر ساسان شاه ویسی/گروه اقتصادی اندیشکده برهان

اجرای طرح افزایش ناگهانی قیمت بنزین باهدف مدیریت مصرف سوخت توسط دولت، پیدایش نظرات مختلف کارشناسی، انتقادات فراوان به نحوه عملکرد دولت در این مقطع و مقاطع پیشین و بخصوص ایجاد اغتشاشات فراوان به بهانه‌ی اجرای این طرح توسط دشمنان انقلاب اسلامی، اندیشکده برهان را بر آن داشت تا با جمعی از کارشناسان اقتصادی نیز پیرامون ابعاد اقتصادی این تصمیم و نحوه‌ی اجرای آن، به بحث و تبادل‌نظر بپردازد. در ادامه مشروح مصاحبه اندیشکده برهان با دکتر ساسان شاه ویسی، استاد دانشگاه،  مدیر مؤسسه پژوهشی اندیشه انقلاب اسلامی و از کارشناسان برجسته اقتصادی کشورمان را ملاحظه می‌کنید.

اشتباهات دولت یازدهم و دوازدهم در سیاست‌گذاری حوزه مدیریت سوخت چه بوده است؟

قبل از هر چیز باید متوجه این مسئله باشیم که در حوزه‌ی حامل‌های انرژی، بحث‌ها و چالش‌هایی به‌مراتب مفصل‌تر از بنزین وجود دارد که به نظر می‌رسد دولت منفعتی برای ورود به آن ندیده است. لذا در حال حاضر بحث ما فعلاً متمرکز بر روی مسئله‌ی بنزین است.

یکی از ایرادات این دولت، مخالفت تمام‌قد با رویکردها و اقدامات دولت نهم و دهم بود. ازجمله بزرگ‌ترین اشتباهاتی که در اثر همین رویکرد انجام شد، کنار گذاشتن کارت سوخت بود که زیان‌های زیادی متوجه ما کرد.

یکی از ایرادات این دولت، مخالفت تمام‌قد با رویکردها و اقدامات دولت نهم و دهم بود. ازجمله بزرگ‌ترین اشتباهاتی که در اثر همین رویکرد انجام شد، کنار گذاشتن کارت سوخت بود که زیان‌های زیادی متوجه ما کرد

در حوزه‌ی تولید باید گفت که ما قریب به ۴ سال در تولید بنزین پیش روی نکردیم. پتروشیمی ستاره خلیج‌فارس که امروز خیلی به آن افتخار می‌شود، حاصل زحمات و خدمات قرارگاه خاتم‌الانبیاء بوده است. اما علی‌رغم این موفقیت، دوره‌ای چهارساله از رکود را در سرمایه‌گذاری حوزه‌ی تولید و خوداتکایی نسبت به نیازهای بنزینی مشاهده می‌کنیم. درواقع با گره زدن سیاست‌های انرژی کشور به سیاست خارجی و مسئله‌ی برجام، با یک تأخیر و عقب‌افتادگی در ارتقای تولیدات ملی بنزین روبرو هستیم.

فارغ از مسئله‌ی تولید، در موضوع تعدیل قیمت بنزین نیز از سال دوم این دولت یعنی از سال ۹۳، هرساله مجلس محترم به دولت اصرار کرده است تا با استفاده از اختیارات قانونی، نسبت به این مسئله اقدام کند که هر بار با مخالفت دولت مواجه شده است. دولت با اختیاراتی که در بودجه سنواتی داشت، می‌توانست قیمت را با یک شیب ملایم افزایش بدهد. سال ۹۵ یکی از بهترین زمان‌‎هایی بود که امکان‌ تحقق این موضوع بود، اما متأسفانه انگیزه‌های انتخاباتی، مانع از  آن شد.

در شرایطی که با عوامل ریسک محیطی نظیر التهابات عراق و لبنان مواجه هستیم، بدون اطلاع‌رسانی و آماده‌سازی ذهن مردم و توانمندسازی لایه‌های فرودست و اقناع دهک‌ها پایین جامعه، اجرای ناگهانی این طرح در جامعه ایجاد شوک کرد. اصرار دولت در برهم زدن ثبات سؤال‌برانگیز است؛ آن‌هم دولتی که با اقتضائات اعتراضات سال ۹۶ آشنا است و محرک‌های داخلی و خارجی را در بستر بی‌اعتمادی اقتصادی می‌شناسد.

در شرایطی که با عوامل ریسک محیطی نظیر التهابات عراق و لبنان مواجه هستیم، بدون اطلاع‌رسانی و آماده‌سازی ذهن مردم و توانمندسازی لایه‌های فرودست و اقناع دهک‌ها پایین جامعه، اجرای ناگهانی این طرح در جامعه ایجاد شوک کرد. اصرار دولت در برهم زدن ثبات سؤال‌برانگیز است؛ آن‌هم دولتی که با اقتضائات اعتراضات سال ۹۶ آشنا است و محرک‌های داخلی و خارجی را در بستر بی‌اعتمادی اقتصادی می‌شناسد.

درهرصورت بخشی از جامعه، به دلیل سابقه‌ای که از بی‌ثباتی در سیاست‌گذاری‌ها و تصمیم‌گیری‌های دولت در ذهن داشت، درست یا غلط در برابر آن موضع‌گیری کرده و آن را برخلاف منافع خود تلقی کرد.

ارزیابی شما در خصوص تمهید دولت برای واریز یارانه‌های جدید چیست؟

دولت در اثر مقاومت مردم در برابر اجرای طرح، ناچار شد قبل از اینکه کوچک‌ترین مبلغی از محل افزایش قیمت بنزین دریافت کند، دست‌به‌جیب شده و از محل منابع موجود به ۶۰ میلیون نفر یارانه پرداخت کند.

درآمد حاصل از فروش بنزین ابتدا به‌حساب پخش و پالایش، سپس وزارت نفت و بعد به خزانه‌داری کل واریز می‌شود. هنوز این اتفاقات نیفتاده، دولت بر اساس آمارهای اعلام‌شده، نزدیک به ۲۷۰۰ میلیارد تومان را تحت عنوان یارانه معیشتی واریز کرده است. برای انجام این کار به‌ناچار بودجه سنواتی به‌صورت غیرقانونی دستکاری‌شده است.

در حدفاصل دی‌ماه سال ۸۸ تا فروردین ۸۹ که دولت آقای احمدی‌نژاد مجوز مجلس برای پرداخت یارانه نقدی را نداشت و از محل درآمدهای نفتی دست به چنین اقدامی زد. هنوز که هنوز است این اقدام به‌عنوان تخلف رئیس‌جمهور به دلیل دخالت در منابع عمومی دولت مطرح است. چرا این کار غیرقانونی دوباره انجام گرفت؟ دیوان محاسبات رسماً می‌گوید که دولت حق دخل و تصرف در بودجه را ندرد. اگر مجلس چنین رویکردی را غلط می‌داند و پرونده آن را هم به دادگاه ارجاع داده، پس چرا امروز دوباره اجازه تکرار می‌دهد؟

آیا افزایش قیمت بنزین، مسئله‌ی قاچاق سوخت به خارج از کشور را حل می‌کند؟

اعداد مختلفی از سوی مراکز آماری و اطلاعاتی داده می‌شود. اگر ما حداکثر و حداقل قیمت بنزین در کشورهای اطراف را در نظر بگیریم، از ۱۱۹۰۰ تا ۶۵۰۰ تومان متغیر است. آیا اگر  قیمت بنزین را از ۱۰۰۰ تومان به ۳۰۰۰ تومان برسانیم، تغییری در سوءاستفاده قاچاقچی به وجود خواهد آمد؟ حاشیه سود آن کم می‌شود اما هنوز جذابیت آن پابرجاست.

شیوه‌ی اجرای طرح و توزیع منابع مالی حاصل از آن تا چه حد به تحقق عدالت در این حوزه کمک می‌کند؟

توزیع عادلانه اینجا به این معنی است که بین افرادی که امکان استفاده بیشتری از بنزین دارند و افراد دیگری که امکان این استفاده را ندارند تبعیض به وجود نیاید. اما به کسی که ماشین دارد ۶۰ لیتر بنزین تعلق می‌گیرد، درحالی‌که اگر کسی ماشین نداشته باشد از این سهمیه بهره‌ای نمی‌برد. پس اگر قرار بر تحقق عدالت باشد، درازای این تفاوت، باید به او ۶۰ تا ۱۵۰۰ تومان بدهند. اما رقم ۵۵۰۰۰ تومان که اعلام‌شده است، برای کسانی که مصرف‌کننده بنزین هستند و کسانی که بنزین مصرف نمی‌کنند، علی‌السویه است. طبق اعلام مرکز ملی آمار قریب به ۴۷ درصد مردم صاحب خودروی شخصی نیستند. آن‌ها منافع حاصل از توزیع این ثروت بزرگ را چگونه دریافت می‌کنند؟ اینجا توزیع عادلانه‌ی یارانه اتفاق نیفتاده است.

امروز به ۷۵ میلیون نفر، نفری ۴۵۵۰۰ تومان یارانه پرداخت می‌شود؛ اما قرار شده که یارانه‌های جدید بنزینی به ۶۰ میلیون نفر اختصاص داده شود. با چه منطقی ۱۵ میلیون نفر از یارانه‌های جدید حذف‌شده‌اند درحالی‌که نسبت به دریافت یارانه‌های قبلی مستحق شناخته‌شده‌اند؟

امروز به ۷۵ میلیون نفر، نفری ۴۵۵۰۰ تومان یارانه پرداخت می‌شود؛ اما قرار شده که یارانه‌های جدید بنزینی به ۶۰ میلیون نفر اختصاص داده شود. با چه منطقی ۱۵ میلیون نفر از یارانه‌های جدید حذف‌شده‌اند درحالی‌که نسبت به دریافت یارانه‌های قبلی مستحق شناخته‌شده‌اند؟

دهک آخر جامعه که فاقد حداقل‌های یک زندگی محقرانه است، چرا باید با طبقات متوسط در یک کفه قرار داده شود؟ معیار این کار چیست؟ طبق چه معیاری، کسی که مستمری‌بگیر کمیته‌ی امداد است باکسی که حقوق دومیلیونی می‌گیرد، باید یکسان یارانه بگیرد؟

معیار کمک به خانواده‌های نیازمند، کمیته امداد است. معیار کمک به خانواده‌های بی‌سرپرست، سازمان بهزیستی است. اگر بنابر حمایت از اقشار نیازمند جامعه است، باید مثلاً درآمد حاصل جهت توزیع به کمیته‌ی امداد داده شود که ۱۱ میلیون و ۶۷۰ هزار نفر تحت پوشش آن هستند. اینکه بر اساس محاسباتی نامشخص، از جمعیت ۸۲ میلیونی، ۶۰ میلیون نفر انتخاب شوند، مبنای روشنی ندارد؛ حتی گذاشتن سقف پوشش  ۵ نفر اعضای خانواده، تقابل باسیاست‌های کلان جمعیتی نظام محسوب می‌شود.

در سال ۹۶ برنامه‌ای در اختیار دولت قرار گرفت که طی آن قرار بود استانداران و شورای برنامه‌ریزی استان‌ها توزیع اعتبارات ناشی از هدفمندی یارانه‌ها را استانی کنند. یعنی پول هدفمندی در آن استان باقی بماند. استاندار به مدد سیاست‌های نظارتی و رصد کامل، کسانی که مستحق دریافت نیستند را شناسایی و سهم آن‌ها را خرج استان کنند. این طرح در سال ۹۷ اجرایی نشد و آقای نوبخت قول داد که در سال ۹۸ آن را اجرایی کند؛ حالا برچه اساس دوباره قانون می‌گذرانند که ما می‌خواهیم به ۶۰ میلیون نفر پول بدهیم؟ البته باید تأکید کنم که ایراد گرفتن خیلی ساده است. اما اگر همان ابتدای کار بدون شتاب‌زدگی تمام این سؤالات را جلوی خودشان می‌گذاشتند و به آن پاسخ می‌دادند، هم مردم احساس دور خوردن نمی‌کردند و هم دولت به‌عنوان مجری چنین طرح بزرگی، دچار چالش نمی‌شد.

آیا دولت باهدف جبران کسری بودجه دست به اجرای این طرح زده است؟

دولت محترم تا قبل از امسال اعلام می‌کرد که با کسری بودجه مواجه نیست و همیشه هم در  تخصیصات درست عمل کرده است. اما رئیس محترم دیوان محاسبات گفتند که در سال گذشته، بیش از ۳۰ درصد کسری بودجه و ۶۰ درصد انحراف از بودجه وجود داشته است. برداشت ما این است که دولتمردان به دلیل بی‌انضباطی مالی، همیشه پول کم می‌آورند. علی‌رغم فربه گی بودجه در دولت یازدهم و دوازدهم، بی‌انضباطی‌های زیادی در آن دیده می‌شود.

برداشت بنده این است که یکی از اهداف این طرح، ایجاد منابع مالی جدید برای دولت است. پس از شروع دوره‌ی دوم ریاست‌جمهوری آقای روحانی، مجلس ملاحظاتی نسبت به افزایش قیمت بنزین داشت و اغلب با آن مخالفت می‌کرد، اما دولت با اشاره به  قاچاق سوخت، بر ضرورت اجرای این طرح اصرار می‌ورزید. علی‌رغم این ادعا به نظر می‌رسد انگیزه‌ی اصلی دولت از طرح این موضوع، دستیابی به درآمدهای ناشی از آن بوده است؛ چراکه در شرایطی که با کاهش درآمد ناشی از فروش نفت مواجه هستیم، دولت نیازمند منابع جدید برای پر کردن شکاف بودجه‌ای است.

اما دولت اعلام کرده است که تمامی درآمد ۳۰ هزار میلیارد تومانی حاصل از این طرح، به مردم پرداخت می‌شود.

رقمی که عاید دولت می‌شود بسیار بیشتر از ۳۰ هزار میلیارد تومان است. دولت برای توجیه مردم، بر اساس امکانات موجود رقمی را اعلام کرده است. درواقع با طرح این رقم کوچک، رضایتمندی و همراهی را به وجود می‌آورند، اما قطعاً مابه‌التفاوت مصرف بنزین که می‌تواند ایجاد ظرفیت برای صادرات کند، بسیار بیشتر از این رقم است.

در دولت دهم وقتی افزایش قیمت بنزین اعمال شد، مصرف ابتدا حدود ۳۰ درصد کاهش پیدا کرد، اما به‌مرور با افزایش تورم، از میزان صرفه‌جویی کاسته شد و به رقم حدود ۱۰ درصد رسید. دولت با فروش مازاد بنزین حاصل از این صرفه‌جویی از طریق رینگ بورس یا از طریق مبادی ارزی، امکان دستیابی به منابع مالی وسیعی را دارد.

اثرات تورمی این طرح را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

امروز معاون اول محترم رئیس‌جمهور می‌گفتند که هیچ دلیلی برای افزایش قیمت وجود ندارد. همان لحظه که ایشان مشغول صحبت بودند من در مغازه بودم. از فروشنده پرسیدم که امروز چند تا از کالاهایی که برای شما آورده‌اند گران شده است؟ او پیامک‌ها را نشان داد که اقلام زیادی دچار افزایش قیمت شده بودند. تورم ناشی از این طرح چه  بخواهیم و چه نخواهیم وجود دارد.

ما تجربه دوره گذشته هدفمندی یارانه‌ها و محاسبات اقتصادسنجی انجام‌شده پیرامون آن راداریم. دولت گفته تورم این طرح ۴ درصد مستقیم و  ۲ درصد غیرمستقیم است. اما این اثر پایه است. اشتباهی که دوستان ما می‌کنند این است که فکر می‌کنند اثر پایه‌ی التهاب تورمی در یک نقطه ثابت است. خیر! شبیه موج  از پایین شروع‌شده و به کالاهای مختلف اصابت می‌کند. مثلاً حمل‌ونقل تا ۳۰ درصد افزایش پیدا می‌کند. به کالای دیگری اصابت می‌کند تا ۵ درصد افزایش قیمت پیدا می‌کند.

ما تجربه دوره گذشته هدفمندی یارانه‌ها و محاسبات اقتصادسنجی انجام‌شده پیرامون آن راداریم. دولت گفته تورم این طرح ۴ درصد مستقیم و  ۲ درصد غیرمستقیم است. اما این اثر پایه است. اشتباهی که دوستان ما می‌کنند این است که فکر می‌کنند اثر پایه‌ی التهاب تورمی در یک نقطه ثابت است. خیر! شبیه موج  از پایین شروع‌شده و به کالاهای مختلف اصابت می‌کند. مثلاً حمل‌ونقل تا ۳۰ درصد افزایش پیدا می‌کند. به کالای دیگری اصابت می‌کند تا ۵ درصد افزایش قیمت پیدا می‌کند
در خصوص توزیع منابع مالی حاصل از این طرح در بین مردم چه نظری دارید؟

آقای رئیسی در مناظره‌های انتخاباتی ریاست جمهوری گفتند که بر اساس تغییرات قیمتی و  ماهیتی که در هدفمندی یارانه‌ها اتفاق افتاده، باید نرخ یارانه‌ها بالا برود. بلافاصله مرکز پژوهش‌های مجلس مخالفت و اعلام کرد که این دیدگاه، پول پاشی است. نمایندگان دولت مستقر که در مناظره‌ها بودند، مشخصاً جناب جهانگیری گفتند که شما می‌خواهید ۱۵۰ هزار تومان به مردم بدهید ولی یک‌میلیون از جیب آن‌ها بردارید؛ دولت ما این کار را نمی‌کند. اما امروز شاهدیم که دولت دارد دقیقاً همین کار را می‌کند! طبق محاسبات خود آقای جهانگیری، با ۵۰ هزارتومانی که به مردم می‌دهید، ۳۰۰ هزار تومان از جیب مردم برمی‌دارید.

رئیس محترم جمهور در یزد اعلام کرد که قصد کمک به مردم را دارد و در همین راستا بسته‌ی حمایتی را به‌صورت ماهیانه به‌حساب مردم خواهد ریخت. وی همچنین در اولین جلسه دولت بعد از اعلام تعدیل قیمت بنزین گفت: « برای کمک به مردم راهی به‌جز افزایش قیمت بنزین نداشتیم. چراکه افزایش مالیات و فروش نفت بیشتر، در شرایط حاضر امکان ندارد.»  اولاً حُجیت اینکه افزایش درآمدهای مالیاتی در حال حاضر امکان ندارد، از کجا آمده است؟ طی آخرین صحبتی که رئیس سازمان امور مالیاتی در گفتگوی ویژه خبری داشتند، رقمی بین ۴۰ تا ۴۵ هزار میلیارد تومان را برای فرار مالیاتی اعلام کردند.  مردم حق‌دارند از دولت سؤال بپرسند که اگر شما می‌خواهید با افزایش فشار بر ما، ۳۰ هزار میلیارد تومان بین ما توزیع کنید، بهتر است جلوی همان ۴۵ هزار میلیارد تومان فرار مالیاتی را بگیرید، و نیازی هم به توزیع نقدی آن بین مردم نیست، می‌توانید به مصارف عمومی دولت برسانید. مردم انتظار دارند ساختارهای اقتصادی بازسازی شود. ثانیاً در این بسته حمایتی که رئیس‌جمهور به آن اشاره می‌کند، درواقع از یک جیب مردم پول برداشته و به جیب دیگر ریخته می‌شود. این اقدام دولت مصداق بارز پول پاشی است که درگذشته منتقد آن بوده است. سؤال از دولت این است که اگر کار شما خبط نبوده و فشار به مردم وارد نمی‌آورد، چرا مجدد پول پاشی می‌کنید؟ چرا یک تعهد جدید دارید گردن بودجه سنواتی و دولت‌های آینده قرار می‌دهید؟ فقط به خاطر اینکه بلد نبودید درست با مردم صحبت کنید، توجیهشان کنید و این طرح را درست پیاده کنید؟

اینکه دولت به هر شخص ۵۰ هزار تومان می‌دهد، یکی با آن سیگار می‌خرد دیگری استفاده شخصی می‌کند هیچ کمکی به رشد اقتصاد کشور نمی‌کند. این پول بجای توزیع بین مردم، باید در اقتصاد، فعالیت به وجود بیاورد. چه‌بهتر بود که این پول ظرفیتی را آزاد می‌کرد؛ منجر به ایجاد اشتغال و تولید ملی می‌شد؛ منجر به ایجاد رفاه عمومی می‌شد. واضح است که چنین پرداختی نقش مُسکن را بازی می‌کند و منجر به توسعه، عمران، اشتغال و آبادانی نخواهد شد.

اینکه دولت به هر شخص ۵۰ هزار تومان می‌دهد، یکی با آن سیگار می‌خرد دیگری استفاده شخصی می‌کند هیچ کمکی به رشد اقتصاد کشور نمی‌کند. این پول بجای توزیع بین مردم، باید در اقتصاد، فعالیت به وجود بیاورد. چه‌بهتر بود که این پول ظرفیتی را آزاد می‌کرد؛ منجر به ایجاد اشتغال و تولید ملی می‌شد؛ منجر به ایجاد رفاه عمومی می‌شد. واضح است که چنین پرداختی نقش مُسکن را بازی می‌کند و منجر به توسعه، عمران، اشتغال و آبادانی نخواهد شد

ارزیابی من به‌عنوان یک کارشناس این است که ما نباید پرداخت وجه نقد انجام می‌دادیم. من مبتنی بر تجربه‌ی ۶۰ کشور که بسیاری از آن‌ها کشورهای نفتی بوده‌اند عرض می‌کنم که ما اگر قرار است جایی یارانه بدهیم، یارانه را باید برای توسعه بدهیم نه برای مصرف. متأسفانه دولت خودش را از هرگونه جمع‌آوری دانش یا مهندسی حکمرانی مستغنی دانسته و بدون ارزیابی دیدگاه‌های اجتماعی مبادرت کرده است. اگر دولت محاسبات و مبنای تصمیماتش را واقعی‌تر و عمومی‌تر می‌کرد، شاید بعضی از این دغدغه‌ها، سؤالات و ابهامات بهتر برطرف می‌شد، اما هنوز هم امیدوار هستیم که دولت نقایص طراحی خود را بپذیرد، بخشی از دیدگاه‌های منتقدین را بشنود و با پذیرش نقایص طراحی خود، آن­ را اصلاح کند.

تهیه و تنظیم مصاحبه توسط سینا وحدت واسعی/گروه اقتصادی اندیشکده برهان

 

برچسب ها

نوشته های مشابه

بستن
بستن