جوانان و حق تعیین سرنوشت سیاسی

یکی از فرصت‌های ناشی از جوانی جمعیت تحول مدیریتی است؛ اما مسیر تحول مدیریتی از مشارکت سیاسی می‌گذرد. جمعیت جوان هم باانگیزه و قدرت وارد مشارکت سیاسی می‌شود و هم جوان گزین خواهد بود که نتیجه آن می‌تواند جوان‌سازی و کارآمد سازی مدیریتی باشد.


فاطمه امیری رز / گروه سیاسی اندیشکده برهان

مقدمه

اکنون در آغاز گام دوم انقلاب، انتخابات پیش روی مجلس شورای اسلامی اهمیت دوچندانی پیداکرده است. نسل جوان تحصیل‌کرده، توانمند و البته انقلابی می‌توانند از این فرصت برای ایفای نقش تاریخی خودشان استفاده کنند. مجلس آینده می‌تواند مجلسی جوان، انقلابی و قوی و مقدمه‌ساز اهداف تمدن ساز بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی ‌باشد. انتخابات و مشارکت سیاسی منطقی‌ترین و تنها مسیر غلبه بر چالش‌های مدیریتی و سیاسی کشور است. در جامعه ایرانی به همان اندازه که مشکلات و چالش‌های جدی فرهنگی، اقتصادی و معیشتی وجود دارد، فرصت و ظرفیت‌های غلبه بر این مشکلات هم وجود دارد که مهم‌ترین آن‌ها بستر مشارکت سیاسی و حضور نسل جوان می‌باشد. به‌عبارت‌دیگر، چهره کنونی ایران چهره یک جامعه متناقض نماست؛ از یک‌سو در شرایط کنونی انبوهی از مسائل و مشکلات مدیریتی، اقتصادی، معیشتی و فرهنگی به‌ظاهر چهره آشفته‌ای را از ایران نمایش می‌دهد که اعتراضات آبان ماه گذشته در کشور نمایی از این آشفتگی‌ها بود. از سوی دیگر چهره‌ای از ایران وجود دارد که نشان از ظرفیت‌های عظیمی از امید، انگیزه، آرمان‌گرایی برای حرکت به سمت تعالی و رشد است. این چهره جامعه ایران هم در حوادث و رویدادهایی خود را به نمایش می‌گذارد که جدیدترین آن نمایش اتحاد، همدلی و آرمان‌گرایی جامعه ایران در تجمعات مربوط به تشییع سپهبد شهید سردار سلیمانی و راه‌پیمایی ۲۲ بهمن بود. این دو چهره؛ یعنی این‌که جامعه ایرانی علی‌رغم مشکلات و چالش‌های متعدد، ظرفیت‌ها و فرصت‌های بسیاری هم برای عبور از این چالش‌ها دارد. یکی از ظرفیت‌های مهم نظام سیاسی ایران وجود مسئله مشارکت سیاسی در قالب مردم‌سالاری دینی است و از فرصت‌های مهم شرایط کنونی کشور نیز وجود جمعیت جوان و تحصیل‌کرده است. از کنار هم نهادن این فرصت و ظرفیت، می‌توان برای آینده کشور چشم‌انداز درخشانی را ترسیم کرد. در ادامه به بررسی این دو مسئله و ارتباطشان با یکدیگر می‌پردازیم.

اکنون در آغاز گام دوم انقلاب، انتخابات پیش روی مجلس شورای اسلامی اهمیت دوچندانی پیداکرده است. نسل جوان تحصیل‌کرده، توانمند و البته انقلابی می‌توانند از این فرصت برای ایفای نقش تاریخی خودشان استفاده کنند. مجلس آینده می‌تواند مجلسی جوان، انقلابی و قوی و مقدمه‌ساز اهداف تمدن ساز بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی ‌باشد.
الف) ظرفیت نظام جمهوری اسلامی برای مشارکت سیاسی

یکی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین دستاوردهای انقلاب اسلامی مسئله امکان مشارکت سیاسی و نقش‌آفرینی مردم در تعیین سرنوشت سیاسی خودشان است. جامعه ایران نیز به‌مانند بیشتر جوامع تا اواخر قرن بیستم از هرگونه نقش‌آفرینی مردمی در تعیین سرنوشت سیاسی و اجتماعی خود محروم بوده است. اگرچه ایرانیان تا قبل از انقلاب اسلامی چند جنبش و نهضت بزرگی را پشت سر گذارده بودند، اما همه دستاوردهای این جنبش‌ها ازجمله نهضت مشروطه باروی کار آمدن حکومت‌های استبدادی وابسته به بیگانه بر بادرفت. بعد از نهضت مشروطه ایرانی‌ها نخستین بار صاحب مجلس و قانون اساسی شدند که در نوع خود دستاورد بزرگی بود اما دو نکته در حاشیه این دستاوردها قابل‌تأمل است: اولاً مجلس مشروطه یک مجلس طبقاتی بود. مشارکت و انتخابات به مفهوم امروزی در آن معنی نداشت و در اصل از نمایندگان دربار و اصناف و روحانیون و… تشکیل‌شده بود. دوم اینکه با کودتای رضاخان، همان نظام پارلمانی نیم‌بند نیز فشل گردید. حکومت رضاخان دیکتاتوری مطلقه‌ای بود که آزادی‌های سیاسی، اجتماعی و مذهبی اقشار مختلف را محدود کرد و همه دستاوردهای مشروطه مثل مجلس، نخست‌وزیر، قانون اساسی، مطبوعات و… کارکرد اصلی خود را از دست دادند. رضاخان لیست نمایندگان مدنظر خود را به مقامات سیاسی سراسر کشور اعلام می‌کرد که غیر از آن‌ها، کسی از درون صندوق‌ها بیرون نیاید.

تا مدتی پس از رفتن رضاخان، بندهای استبداد تا حدود زیادی تضعیف گردید؛ یکی از جلوه‌های بارز فضای نسبتاً باز سیاسی ایجادشده در آن هنگام مجلسی است که ملی شدن صنعت نفت را تصویب کرد؛ اما این تجربه مشارکت سیاسی مردمی نیز چندان دوام نیاورد و با کودتای ۲۸ مرداد ۳۲ بار دیگر محمدرضا شاه به‌تدریج دیکتاتوری پدر را احیا کرده و بسیاری از آزادی‌های مشروع مردم را سلب نمود. شاه که به‌جای تکیه‌بر پشتیبانی مردم هرروز وابستگی‌اش به قدرت‌های خارجی را بیشتر می‌نمود، نهایتاً با احراز عنوان ژاندارمی خلیج‌فارس رسماً تبدیل به مزدور بیگانگان شده و ایران را به پایگاه مطمئنی برای تأمین منافع آمریکا در منطقه مبدل نمود. تحمل چنین وضعیتی برای مردم آزاده ایران ممکن نبود و سرانجام انقلاب اسلامی امام و امت با سرنگونی دیکتاتوری ۲۵۰۰ ساله راه را برای مشارکت حقیقی مردم در تعیین سرنوشت سیاسی کشور باز کرد. انقلاب اسلامی به‌عنوان بزرگ‌ترین انقلاب قرن بیستم، از منظر حضور و مشارکت مردمی در تاریخ انقلاب‌های جهان بی‌نظیر است، چراکه دیگر انقلاب‌های جهان، انقلاب‌هایی عمدتاً طبقاتی محسوب می‌شوند؛ به‌عنوان نمونه انقلاب فرانسه توسط بورژواها (تجار و سرمایه‌داران)، انقلاب روسیه توسط کارگران و انقلاب چین توسط دهقانان به وقوع پیوست، اما در انقلاب ایران اقشار شهری و روستایی، کشاورز و کارگر و به قول میشل فوکوی فرانسوی، فقرا در کنار ثروتمندان حضور یافتند. به همین دلیل تظاهرات میلیونی منتهی به انقلاب اسلامی نه با تظاهرات مردمی در انقلاب فرانسه قابل‌مقایسه است (که به پاریس و چند شهر دیگر محدود می‌شد) و نه با انقلاب روسیه که فقط در مسکو و سن‌پترزبورگ رخ داد. بزرگ‌ترین تظاهرات انقلاب چین نیز تظاهرات ۱۰۰ هزارنفری سرخ‌پوشان بود، درحالی‌که در مناسبت‌های معمولی انقلاب اسلامی، چند میلیون نفر در خیابان‌های کل کشور حاضر می‌شوند. همین ماهیت مردمی انقلاب موجب شد ساختارهای حقوقی و سیاسی نظام نیز مبتنی بر آراء مردم شکل بگیرد و مردم در نظام جمهوری اسلامی نقش مهمی ایفاء کنند.

انقلاب اسلامی به‌عنوان بزرگ‌ترین انقلاب قرن بیستم، از منظر حضور و مشارکت مردمی در تاریخ انقلاب‌های جهان بی‌نظیر است، چراکه دیگر انقلاب‌های جهان، انقلاب‌هایی عمدتاً طبقاتی محسوب می‌شوند؛ به‌عنوان نمونه انقلاب فرانسه توسط بورژواها (تجار و سرمایه‌داران)، انقلاب روسیه توسط کارگران و انقلاب چین توسط دهقانان به وقوع پیوست، اما در انقلاب ایران اقشار شهری و روستایی، کشاورز و کارگر و به قول میشل فوکوی فرانسوی، فقرا در کنار ثروتمندان حضور یافتند.

نقش مردم در نظام جمهوری اسلامی را می‌توان به شرح زیر تبیین کرد:

نقش تأسیسی
نظام جمهوری اسلامی، نظامی است که هم بر احکام و موازین اسلامی و هم بر خواست و اراده مردم بناشده است. اصل نظام جمهوری اسلامی در فروردین ۱۳۵۸ به رأی عمومی گذاشته شد و سپس با انتخاب مردم مجلس خبرگان قانون اساسی شکل گرفت و قانون اساسی نیز بعد از تدوین به رأی مردم گذاشته شد.

نقش انتخاب‌کنندگی
همه مسئولین و مقامات نظام جمهوری اسلامی مستقیم یا غیرمستقیم توسط مردم انتخاب می‌شوند؛ رئیس‌جمهور و نمایندگان مجلس شورای اسلامی و اعضای شورای شهر با رأی مستقیم مردم انتخاب می‌شوند. رهبری نیز به‌صورت غیرمستقیم توسط مجلس خبرگان رهبری که منتخب مردم است، برگزیده می‌شود.

نقش تصمیم‌گیری
در جمهوری اسلامی تصمیم‌گیری و قانون‌گذاری به مردم یا نمایندگان آن‌ها واگذارشده است. حق قانون‌گذاری از طریق انتخاب نمایندگان مجلس و حق تصمیم‎گیری در موضوعات سرنوشت‌ساز از طریق همه‎پرسی و رجوع به آرای عمومی تأمین می‌‎شود.

نقش نظارتی
یکی از مبانی مهم نظام جمهوری اسلامی نظارت متقابل مردم و دولت می‌باشد. در اصل هشتم قانون اساسی اصل امربه‌معروف و نهی از منکر یا نظارت همگانی بیان‌شده است. یکی از ابزارهای تحقق نظارت بر دولت، رسانه‌ها هستند که در دنیای امروز با ورود شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های ارتباطی جدید، این امر تسهیل شده است.

ب) فرصت جمعیت جوان و تحصیل‌کرده در ایران

کشور ایران ازجمله کشورهایی است که در شرایط ویژه تجربه جوانی جمعیت قرار دارد. این مسئله دلایلی دارد که مهم‌ترین آن‌ها توقف برنامه کنترل جمعیت رژیم پهلوی، بهبود وضعیت بهداشت و درمان و کاهش مرگ‌ومیر کودکان پس از انقلاب اسلامی است. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، سیاست کنترل جمعیت که در عصر پهلوی از دهه ۱۳۴۰ شروع‌شده بود، تحت تأثیر شرایط انقلابی متوقف شد، از سوی دیگر به دلیل انگیزه‌های انقلابی از یک‌سو و شروع جنگ از سوی دیگر، جمعیت کشور با سرعت بیشتری رشد کرد. همین جمعیت از اواخر دهه ۱۳۷۰ به بعد وارد عرصه تحصیل و بازار کار شد و منجر به افزایش جمعیت ایران از حدود ۳۴ میلیون در سال ۱۳۵۵ به حدود ۵۰ میلیون در سال ۱۳۶۵ شد. جمعیت ایران در سال ۱۳۷۵ به حدود ۶۰ میلیون رسید که نوعی انفجار جمعیت محسوب می‌شد. به دنبال این افزایش ناگهانی، ایران وارد دوره جوانی جمعیت شد که هم‌اکنون نیز ادامه دارد. بر اساس آمار ۲۵ درصد جمعیت ساکن کشور را جوانان (۱۵ تا ۲۹ ساله) تشکیل می‌دهند.

جوانی جمعیت کشور به‌طورکلی از جنبه‌های مختلف قابل‌تأمل است که در ادامه به بررسی اجمالی این مسئله خواهیم پرداخت.

اهمیت دوران جوانی
علاوه بر مباحث جمعیت شناختی، به لحاظ روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و به‌ویژه از منظر اعتقادی، دوره جوانی ویژگی‌هایی دارد که این ویژگی‌ها نیز برای کشور با جوانی جمعیت فرصت محسوب می‌شود. مهم‌ترین ویژگی‌های دوران جوانی استقلال‌طلبی، آرمان‌گرایی، قوت احساسات و عواطف و جستجوگری و تأثیرپذیری است. امام علی (ع) در توصیه‌ای به فرزند خویش امام حسن (ع) می‌فرمایند: «….و جز این نیست که قلب جوان مانند زمین خالی است هرچه در آن کاشته شود، همان را می‌پذیرد. اگر بادام شیرین؛ نتیجه شیرین و اگر بادام تلخ؛ نتیجه تلخ» از این تعبیر امام علی (ع) برمی‌آید که دوران جوانی دوران تربیت و آماده‌سازی و کاشت محسوب می‌شود و این مفهوم در سطح کلان در مورد جوامع نیز معنادار است و کشورهایی که بتوانند از دوران جوانی جمعیت برای کادر سازی و ایجاد توانمندی‌های مدیریتی استفاده کنند، در سال‌های بعد، از آن بهره‌مند خواهند شد. حوادث و رویدادهای بزرگ تاریخی با محوریت جوانان صورت گرفته است؛ عمده مکاتب ازجمله مکاتب الهی بنیان خود را بر محور حمایت و پشتیبانی جوانان نهاده‌اند؛ به‌گونه‌ای که مهم‌ترین پیروان پیامبران الهی ازجمله پیامبر خاتم (ص) را قشر جوان تشکیل می‌داد، انقلاب‌های بزرگ دنیا از انقلاب فرانسه و روسیه تا انقلاب اسلامی با حضور قابل‌ملاحظه جوانان رخ‌داده است، اساساً تحول جوامع و تمدن سازی تنها باانگیزه و اراده جوانی شدنی است.

فرصت پنجره جمعیتی در ایران
یکی از بحث‌های مهم جمعیت‌شناسی، مفهوم پنجره جمعیتی است. پنجره جمعیتی به وجود فرصت ناشی از جمعیت فعال اشاره دارد. با توجه به اینکه در حال حاضر در ایران بیش از ۷۰ درصد جمعیت در سنین فعالیت (۱۵ تا ۶۴ سال) قرار دارند، بنابراین ایران درحالی‌که تجربه دوران پنجره جمعیتی باز قرار دارد. این تحول از سال ۱۳۸۵ آغازشده و تا سال ۱۴۳۰ طول می‌کشد. به اعتقاد کارشناسان، «ایران کنونی در یک فرصت زمانی طلایی و استثنایی برای رشد و توسعه اقتصادی به سر می‎برد. سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی در هیچ دوره‌ای به‌اندازه دوره‌ای که پنجره جمعیتی باز است، حساس، لازم و در صورت موفقیت مؤثر نیست. به‌عبارت‌دیگر، سیاست‌ها و برنامه‌های دولت نقش مهمی در مدیریت و مهندسی اقتصادی و اجتماعی پنجره جمعیتی ایفا می‌کند. دو بستر مهم برای بهره‌برداری از فرصت طلایی جمعیت برای توسعه؛ نخست گسترش فرصت‌های شغلی و وضعیت اشتغال مساعد و دیگری، سرمایه‌گذاری مطلوب است.»

کشورهایی که بتوانند از دوران جوانی جمعیت برای کادر سازی و ایجاد توانمندی‌های مدیریتی استفاده کنند، در سال‌های بعد، از آن بهره‌مند خواهند شد. حوادث و رویدادهای بزرگ تاریخی با محوریت جوانان صورت گرفته است؛ عمده مکاتب ازجمله مکاتب الهی بنیان خود را بر محور حمایت و پشتیبانی جوانان نهاده‌اند؛ به‌گونه‌ای که مهم‌ترین پیروان پیامبران الهی ازجمله پیامبر خاتم (ص) را قشر جوان تشکیل می‌داد، انقلاب‌های بزرگ دنیا از انقلاب فرانسه و روسیه تا انقلاب اسلامی با حضور قابل‌ملاحظه جوانان رخ‌داده است، اساساً تحول جوامع و تمدن سازی تنها باانگیزه و اراده جوانی شدنی است.

فرصت نسل جوان مستعد و انقلابی
یکی از تحولات دهه‌های اخیر کشور ما که متأثر از جوانی و افزایش جمعیت در دهه ۶۰ می‌باشد، رویش تشکل‌ها و گروه‌ها و جریان‌های جوان، آرمان‌گرا و واقع‌‎بین در کشور است، نسل دهه ۶۰ که در فرهنگ سیاسی و عرف جامعه ایرانی نگاهی ویژه به آن‌ها وجود دارد، با عبور از دوران تحصیل و دانشگاه و طی مدارج علمی، اکنون وارد عرصه‌های سیاسی و مدیریتی شده‌اند. این نسل از یک‌سو به دلیل رشد در فضای آرمان‌گرایانه و معنوی دهه ۶۰، آرمان‌گرا، عدالت‌طلب و انقلابی است و از سوی دیگر، به دلیل بهره‌مندی از رشد سطح آموزش‌وپرورش در ایران بعد از انقلاب اسلامی، توانمند، تحصیل‌کرده و آشنا با واقعیت‎های کشور، منطقه و جهان می‌باشد. این نسل دوران درخشانی از مشارکت در المپیادهای علمی، جشنواره‌های علم و فن‌آوری و…را پشت سر گذشته، در حال تجربه نقش‌آفرینی در عرصه‌های سیاسی و مدیریتی است.

جمع‌بندی

یکی از فرصت‌های فعلی جامعه ایران و نظام جمهوری اسلامی، وجود جمعیت جوان و تحصیل‌کرده است. این جمعیت جوان می‌تواند در بسیاری از عرصه‌ها تحول‌آفرین شود. البته جمعیت جوان هم می‌تواند تهدید باشد و هم فرصت. عمده مطالعات صورت گرفته به تهدیدات جوانی جمعیت روی مباحثی مانند افزایش بیکاری، فرار مغزها، تأثیرپذیری از رسانه‌های غربی و آسیب‌های فرهنگی پرداخته‌اند. در بحث فرصت‌های جوانی جمعیت، باید توجه کرد این امر زمانی است که بسترهای لازم در جامعه وجود داشته باشد، یکی از فرصت‌های ناشی از جوانی جمعیت تحول مدیریتی است؛ اما مسیر تحول مدیریتی از مشارکت سیاسی می‌گذرد. جمعیت جوان هم باانگیزه و قدرت وارد مشارکت سیاسی می‌شود و هم جوان گزین خواهد بود که نتیجه آن می‌تواند جوان‌سازی و کارآمد سازی مدیریتی باشد. مقام معظم رهبری نیز در بیانیه گام دوم به فرصتی که انقلاب اسلامی به جوانان داد، اشاره‌کرده می‌فرمایند: «(انقلاب اسلامی) در گام نخست، رژیم ننگین سلطنت استبدادی را به حکومت مردمی و مردم‌سالاری تبدیل کرد و عنصر اراده‌ی ملّی را که جان‌مایه پیشرفت همه‌جانبه و حقیقی است در کانون مدیریت کشور وارد کرد؛ آنگاه جوانان را میدان‌دار اصلی حوادث و وارد عرصه مدیریت کرد»؛ این میدان‌داری دوطرفه است یعنی هم انقلاب اسلامی به جوانان میدان داد و هم جوانان می‌توانند به پیمودن مسیر انقلاب اسلامی در آینده کمک بکنند و موفقیت گام دوم انقلاب درگرو تحول مدیریتی و سپردن امور به جوانان است.

 

برچسب ها

نوشته های مشابه

بستن
بستن