«مواسات» و «جهش تولید» پیش‌نیاز قوی شدن در نبرد هیبریدی

به دنبال تشدید حملات دشمن در قالب جنگ هیبریدی، رهبر معظم انقلاب دو راهبرد «جهش تولید» و «رزمایش مواسات» را درچارچوب کلان‌راهبرد «قوی شدن» و «مقاومت فعال» مطرح فرمودند که نظام را قادر می‌سازد با استحکام‌بخشی به ساخت اقتصادی و ساخت اجتماعی خود، طرح‌ریزی دشمن را خنثی نموده و تهدیدات ایجاد شده را به یک فرصت تاریخی بدل نماید.

روح‌الله سبزی / گروه سیاسی اندیشکده برهان

بیانات رهبر معظم انقلاب که به مناسبت‌های مختلف ایراد می‌گردد همواره مشتمل بر شبکه‌ای از مفاهیم، موضوعات و مسائل به‌هم‌پیوسته بوده و جا دارد پژوهشگران و نویسندگان جبهه انقلاب در مواجهه با مسائل مختلف کشور با مراجعه به این بیانات به‌صورت ویژه به احصاء و تشریح نکات راهبردی مطروحه بپردازند تا مورداستفاده مسئولین نظام و همه فعالان فرهنگی و جهادی قرار گیرد. بر این اساس در یادداشت پیش‌رو، از میان محورهای مطروحه در فرمایشات اخیر مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی) به بررسی ارتباط دو مطالبه «جهش تولید» و شکل‌گیری «رزمایش مواسات» با کلان‌راهبرد[*] قوی شدن و مقاومت فعال خواهیم پرداخت.

جنگ هیبریدی عرصه مواجهه عزم‌ها و اراده‌ها

انقلاب اسلامی مردم ایران و نظام برخاسته از آن بی‌شک جزو مردمی‌ترین رویدادهای سیاسی قرن بیستم محسوب می‌شود که با ابتنا بر فرهنگ غنی اسلامی-ایرانی و سردست گرفتن مفاهیم بلندی چون توحید، قسط و عدل، آزادی و آزادگی، برابری و برادری، استقلال و نفی سلطه غرب و شرق، نفی استعمار و استثمار و امثالهم فصل جدیدی از سیاست ورزی و نگرش به انسان و جامعه را در پیش روی ملل آزاده جهان گشوده و ازاین‌رو منافع قدرت‌های مسلط غرب و شرق را به خطر انداخته است. تاریخ ۴۱ ساله نظام اسلامی علی‌رغم اعمال بی‌سابقه‌ترین فشارهای خارجی از یک‌سو و بحران‌ها و توطئه‌های داخلی از سوی دیگر همواره با رشد و بالندگی بیش‌ازپیش ملت ایران همراه بوده به‌گونه‌ای که تحسین ناظران بین‌المللی را نیز برانگیخته است.

پس از شکست راهبردهای براندازانه سخت و نرم، دشمن اینک به کلان‌راهبرد جنگ هیبریدی برای درهم شکستن عزم و مقاومت عزتمندانه ملت ایران و بسط مجدد استیلای خویش بر منافع و منابع کشور روی آورده است. جنگ هیبریدی عبارت است از کاربست هوشمندانه تمامی منابع قدرت سخت و نرم ممکن برای تضعیف و براندازی واحد سیاسی رقیب به‌صورت غیرمستقیم (۱). شیوه نقش‌آفرینی آمریکا و متحدانش در بحران سوریه (از ۲۰۱۱ تاکنون) و بحران اوکراین (در سال ۲۰۱۴) نمود بارز استفاده از جنگ هیبریدی است که در هرکدام منابع سخت و نرم قدرت به سبک خاصی آرایش یافته و مورداستفاده قرار گرفتند (۲). نمونه دیگر، مواجهه‌ی خصمانه ایالات‌متحده با جمهوری اسلامی است که طی آن از تحریم اقتصادی، فشار دیپلماتیک، حمله سایبری و عملیات روانی توسط رسانه‌ها گرفته تا سازمان‌دهی آشوب‌های داخلی، انقلاب مخملی و حتی عملیات نظامی نیابتی و ترور برای تضعیف و براندازی نظام استفاده‌ شده است.

پس از شکست راهبردهای براندازانه سخت و نرم، دشمن اینک به کلان‌راهبرد جنگ هیبریدی برای درهم شکستن عزم و مقاومت عزتمندانه ملت ایران و بسط مجدد استیلای خویش بر منافع و منابع کشور روی آورده است. جنگ هیبریدی عبارت است از کاربست هوشمندانه تمامی منابع قدرت سخت و نرم ممکن برای تضعیف و براندازی واحد سیاسی رقیب به‌صورت غیرمستقیم

در خصوص ایران سه هدف‌گذاری کلی توسط نظام سلطه صورت گرفته است؛ در کوتاه‌مدت هدف دشمن عبارت است از برهم زدن امنیت کشور از طریق ایجاد آشوب‌های داخلی، در میان‌مدت مسئله اقتصاد و معیشت مردم مورد هدف قرارگرفته و در بلندمدت تغییر اصل نظام مدنظر است (۳). حوادثی چون فتنه ۸۸، ناآرامی‌های دی‌ماه ۹۶، اغتشاشات آبان ۹۸، امضای توافق برجام و خروج از آن، تشدید تحریم‌های اقتصادی، ترور سردار سلیمانی و جنگ شناختی-رسانه‌ای پس از شیوع ویروس کرونا در این چارچوب قابل تفسیرند. با توجه به توان بالای بازدارندگی نظامی جمهوری اسلامی، مهم‌ترین عاملی که دشمن برای تحقق هدف اول یعنی برهم زدن امنیت کشور بر روی آن سرمایه‌گذاری نموده کاهش سرمایه اجتماعی نظام از طریق جنگ شناختی است که هم‌زمان با تشدید تحریم‌های اقتصادی (هدف دوم) در قالب سیاست فشار حداکثری دنبال می‌شود. پس از خروج یک‌جانبه آمریکا از برجام این کشور طی چند ماه گذشته جنگ هیبریدی علیه ایران را شدت بخشیده و تلاش دارد تا با کاهش درآمد نفتی، اقتصاد و معیشت عمومی کشور را فلج نموده و هم‌زمان با تمرکز بر روی حوادثی چون ناآرامی‌های آبان سال گذشته، حادثه سقوط هواپیمای اوکراینی و انتشار ویروس کرونا جنگ شناختی خود را برای ایجاد گسست اجتماعی و ایجاد ناامنی داخلی شدت بخشد. به دنبال این تحولات رهبر معظم انقلاب نیز کلان‌راهبرد «قوی شدن» و «مقاومت فعال» را با تأکیدات بیشتری برای خنثی نمودن طرح‌ریزی دشمن پیگیری نموده و دو راهبرد «جهش تولید» برای استحکام‌بخشی به ساخت درونی اقتصاد و «رزمایش مواسات» برای استحکام‌بخشی به ساخت اجتماعی را مطرح نمودند. در ادامه به بررسی این دو راهبرد خواهیم پرداخت.

در کوتاه‌مدت هدف دشمن عبارت است از برهم زدن امنیت کشور از طریق ایجاد آشوب‌های داخلی، در میان‌مدت مسئله اقتصاد و معیشت مردم مورد هدف قرارگرفته و در بلندمدت تغییر اصل نظام مدنظر است. حوادثی چون فتنه ۸۸، ناآرامی‌های دی‌ماه ۹۶، اغتشاشات آبان ۹۸، امضای توافق برجام و خروج از آن، تشدید تحریم‌های اقتصادی، ترور سردار سلیمانی و جنگ شناختی-رسانه‌ای پس از شیوع ویروس کرونا در این چارچوب قابل تفسیرند.

 

جهش تولید و استحکام ساخت اقتصادی

چنانچه ذکر شد در چارچوب مواجهه‌ی هیبریدی با ایران، تشدید فشارها و پرهیز از جنگ، راهبرد اصلی آمریکا و متحدانش بوده و از این طریق به دنبال افزایش نارضایتی عمومی و ایجاد گسست‌هایاجتماعی-سیاسی و درنهایت تغییر رفتار جمهوری اسلامی هستند (۴)؛ البته مشخصاً منظور آن‌ها از تغییر رفتار، تغییر اصل نظام در ایران است (۵). بر این اساس ترامپ پس از خروج از برجام پاشنه آشیل اقتصاد تک‌محصولی ایران یعنی نفت را هدف قرار داده و از اواسط سال ۲۰۱۹ معافیت‌های شش‌ماهه‌ی اعطاء شده از سوی ایالات متحد به هشت کشور خریدار نفت ایران را دیگر تمدید نکرد، درنتیجه صادرات نفت کشور تا حد زیادی کاهش یافت.

شکل ۱. میزان تولید نفت خام ایران برحسب بشکه در روز- منبع: www.ceicdata.com

این رخداد از سال‌ها قبل کاملاً محتمل و قابل پیش‌بینی بود، رهبر معظم انقلاب و کارشناسان امر نیز بارها خطاب به دولت‌ فعلی و دولت‌های پیشین نسبت به وقوع آن هشدار داده بودند، بااین‌وجود این هشدارها با بی‌توجهی مسئولینی که اتکا به درآمدهای سهل‌الوصول نفتی را بر اجرای سیاست‌های مقاوم‌سازی اقتصاد و رونق‌بخشی به تولید ترجیح می‌دادند همراه شد. هرچند تاکنون با هوشیاری رهبری و همراهی مردم، تاکتیک تحریم نفتی در حصول به اهداف نهایی ناکام مانده اما تأثیر غیرقابل‌انکاری بر کاهش درآمدهای ارزی کشور داشته و در صورت عدم اعمال تمهیدات لازم در ادامه می‌تواند مشکل‌ساز شود.

شکل ۲. میزان کاهش صادرات نفت ایران پس از اعمال تحریم‌های نفتی

شیوع گسترده ویروس کرونا در ژانویه ۲۰۲۰ و کاهش تقاضای جهانی برای نفت که منجر به سقوط کم‌سابقه قیمت جهانی این محصول شد نیز مزید بر علت گردید تا بیش از هر زمان دیگری اقتصاد ایران به سمت ورود به عصر «فرانفت» سوق داده شود.

شکل ۳. میزان اثر شیوع ویروس کرونا بر قیمت نفت برنت

در این حین نام‌گذاری سال ۹۹ به‌عنوان «جهش تولید» توسط رهبر معظم انقلاب، همچون چند سال اخیر توجه همگان را به اهمیت بخش واقعی اقتصاد معطوف نمود، با این تفاوت که این بار مطالبه ایشان نه صرفاً یک توصیه و تأکید بر روی گزینه‌ی مطلوبی از میان سایر گزینه‌هاست، بلکه تنها گزینه ممکن و مؤثر برای عبور موفق کشور از تنگناهای اقتصادی پیش‌رو در سال جاری و سال‌های آینده است. با عزم مسئولین و همراهی مردم می‌توان تهدید تاکتیکی کاهش درآمدهای نفتی را به یک فرصت راهبردی و تاریخی برای رهایی اقتصاد ایران از تک‌محصولی و رانتیر بودن تبدیل کرد؛ کلید این امر نیز ایجاد جهش در تولید و قطع وابستگی به درآمدهای نفتی است؛ «اگر به‌درستی عمل شود، از این مشکل کوتاه‌مدت می‌توان به یک سود بلندمدت رسید که همان رهایی بودجه‌ی کشور از نفت است. باید از این فرصت برای انقطاع کامل از درآمد فروش نفت استفاده کنیم.» (۶)

مواسات و استحکام ساخت اجتماعی

همان‌طور که پیش‌تر ذکر شد بخش مهمی از مواجهه هیبریدی آمریکا با جمهوری اسلامی ایران جنگ
شناختی-رسانه‌ای و عملیات روانی سنگین و پردامنه برای کاهش سرمایه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی اجتماعی نظام و ایجاد گسست‌های اجتماعی-سیاسی است که در چند ماه گذشته به طرز مشهودی در ابعاد مختلف شدت یافته است. هدف نهایی نیز تضعیف پایداری امنیت ملی از طریق ایجاد ناآرامی‌های سازمان‌یافته و آشوب‌های داخلی است. بارزترین تاکتیک‌ مورداستفاده در این چارچوب نیز آدرس غلط دادن در خصوص مشکلات و القای ناکارآمدی نظام است که با هدف ایجاد یأس و ناامیدی در میان مردم، بی‌تفاوت شدن نیروهای انقلابی نسبت به سرنوشت کشور و بی‌عملی مسئولین در حل مشکلات به اجرا گذاشته شده است.

با عزم مسئولین و همراهی مردم می‌توان تهدید تاکتیکی کاهش درآمدهای نفتی را به یک فرصت راهبردی و تاریخی برای رهایی اقتصاد ایران از تک‌محصولی و رانتیر بودن تبدیل کرد؛ کلید این امر نیز ایجاد جهش در تولید و قطع وابستگی به درآمدهای نفتی است.

اهمیت استحکام ساخت درونی و افزایش سرمایه اجتماعی نظام ازاین‌رو است که نظم اجتماعی و امنیت ملی، درگرو افزایش رضایتمندی شهروندان است و این رضایتمندی نیز درگرو وجود شبکه‌های اجتماعی نیرومند و برآمده از فرآیند مستمر، نهادمند و برخاسته از بطن جامعه است که می‌توان آن‌ها را در چهره سرمایه اجتماعی قوی مجسم کرد. سرمایه اجتماعی، به شیوه‌های مختلف، ازجمله افزایش یکپارچگی ملی، تسهیل مدیریت دشواری‌های سیاسی- اقتصادی، پیشگیری از انفعال سیاسی- اجتماعی، ارتقاء ظرفیت نظام سیاسی، تثبیت و ارتقای هویت ملی و تعمیق اعتماد در حفظ پایداری امنیت ملی نقشی مستقیم دارد (۷)؛ بر این اساس تأکید رهبر معظم انقلاب در بیانات نیمه‌ی شعبان بر روی «انتظار سازنده» و مطالبه ایشان برای شکل‌گیری «رزمایش رمضانی مواسات» را می‌توان راهبردی برای خنثی‌سازی تاکتیک جنگ شناختی دشمن دانست که تمرکز آن بر روی استحکام‌بخشی ساخت درونی اجتماع از طریق ترویج فرهنگ «مواسات»، همدلی، تعاون و امید در جامعه است.

«امت محمدی (ص) در هیچ حادثه‌ای نباید دچار یأس و ناامیدی شود… انتظار فرج به معنای نشستن، بی‌عملی و چشم‌به‌در دوختن نیست بلکه به معنای آماده شدن و اقدام کردن برای دستیابی به آینده روشن و وعده داده‌شده است… به همین علت برای ایجاد جامعه مهدوی باید هم خودسازی کرد و هم به‌قدر توان دگرسازی … چه خوب است که یک رزمایش گسترده‌ای در کشور به وجود بیاید برای مواسات و همدلی و کمک مؤمنانه به نیازمندان و فقرا که این اگر اتّفاق بیفتد، خاطره‌ی خوشی را از امسال، در ذهن‌‌ها خواهد گذاشت. ما برای اینکه ارادتمان به امام زمان ثابت بشود، بایستی صحنه‌ها و جلوه‌هایی از جامعه‌ی مهدوی را خودمان به وجود بیاوریم که عرض کردیم، جامعه‌ی مهدوی، جامعه‌ی قسط و عدل است و جامعه‌ی عزت است، جامعه‌ی علم است، جامعه‌ی مواسات و برادری است؛ این‌ها را بایستی ما در زندگی خودمان تحقّق ببخشیم، به‌قدر امکان خودمان؛ این ما را نزدیک می‌کند.» (۸)

 نکته لطیف فرمایشات ایشان در باب انتظار فرج و مواسات این است که هر دو مفهوم مورداشاره ایشان در روایات به‌عنوان افضَل الأعمال معرفی شده‌اند؛ پیامبر اکرم (صلی‌الله علیه و آله) در حدیثی می‌فرمایند: «افضَلُ اعمال امّتى انتظارُ الفَرَج مِن الله عزّوجل» (۹) انتظار فرج (و گشایش) از جانب خداى بلندمرتبه، برترین عمل امت من است؛ امام علی (علیه‌السلام) نیز درجای دیگری فرموده‌اند: «المُواساهُ أفضَلُ الأَعمالِ» (۱۰) مواسات برترین اعمال است. تفسیر رهبر انقلاب نیز از این دو مفهوم انتظار و تلاش سازنده هم برای ایجاد فرج و گشایش بعد از شداید و هم زمینه‌سازی ظهور است. یادآوری و سرلوحه قرار دادن این مفاهیم راهبردی و سازنده در فرهنگ اسلامی-ایرانی ضمن اینکه مخاطب را به پرهیز از یأس، ناامیدی و بی‌عملی و تلاش برای حرکت به سمت آینده‌ای روشن سوق می‌دهد، غنا و برتری پشتوانه‌های فرهنگی او را در مقابل فرهنگ مهاجم غرب متذکر شده و از خود تحقیری و خودباختگی جلوگیری می‌نماید.

مواسات در لغت به معنای مساعدت، دستگیری، همیاری، تعاون، برابر داشتن، غمخواری، یاریگری، مددکاری، مشارکت و سهیم ساختن در مال آمده است. پس بنا بر اصل مواسات باید مسلمانان، نیازمندان و دوستان را شریک و سهیم در مال و معاش خود دانسته و نیاز آنان را برآورده سازند، همچنین با آن‌ها اظهار همدردی نموده، خود را شریک در مشکلات آنان قرار دهد. یکی از مفاهیم مهم ارزشی که در نظام اخلاقی دین اسلام و سیره نبوی به آن توجه و سفارش فراوان شده است همین «مواسات» است (۱۱). با مواسات و تعاون مهاجرین و انصار بود که دولت نوپای اسلام در مدینه قوت گرفته و فتوحات بعدی را تا غلبه کامل بر مشرکین قریش رقم زد.

تفسیر رهبر انقلاب نیز از دو مفهوم «انتظار فرج» و «مواسات»، انتظار و تلاش سازنده هم برای ایجاد فرج و گشایش بعد از شداید و هم برای زمینه‌سازی ظهور است. یادآوری و سرلوحه قرار دادن این مفاهیم راهبردی و سازنده در فرهنگ اسلامی-ایرانی ضمن اینکه مخاطب را به پرهیز از یأس، ناامیدی و بی‌عملی و تلاش برای حرکت به سمت آینده‌ای روشن سوق می‌دهد، غنا و برتری پشتوانه‌های فرهنگی او را در مقابل فرهنگ مهاجم غرب متذکر شده و از خود تحقیری و خودباختگی جلوگیری می‌نماید.

 

 

منابع

 Wolfgang Ischinger, (2015), Munich Security Report, Collapsing Order, Reluctant Guardians, Published on the Occasion of the MSC 2015, p 34.

 Korybko, Andrew, (2015), Hybrid Wars: The Indirect Adaptive Appriach to Regime Change, Moscow: Peoples’ Friendship University of Russia

۳. آیت‌الله خامنه‌ای، (۲۰/۲/۱۳۹۶)، بیانات در دانشگاه افسری و تربیت پاسداری امام حسین (علیه‌السلام)، در:

http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=36490

The Washington Post, (2018/11/4), Pompeo Said He Expects Sanctions Will Change Iranian Government’s Behavior, in:

https://www.washingtonpost.com/world/national-security/pompeo-said-he-expects-sanctions-will-change-iranian-governments-behavior/2018/11/04/faac9de8-5e60-4c6d-b715-7a7bee0f2347_story.html

 Hannah, John, (2018/5/25), How Far Is Trump Willing to Go to Change Iran’s Behavior? In:

https://foreignpolicy.com/2018/05/25/dont-dismiss-the-trump-teams-interest-in-a-new-iran-deal

۶. آیت‌الله خامنه‌ای، (۱۰/۷/۹۸)، بیانات در دیدار مجمع عالی فرماندهان سپاه، در:

http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=43632

۷. هادی زاده، عباس و کرمی، کامران، (بهار ۱۳۹۰)، سرمایه اجتماعی و امنیت ملی پایدار، فصلنامه مطالعات راهبردی، شماره ۵۱، ص ۱.

۸. آیت‌الله خامنه‌ای (۲۱/۱/۱۳۹۹)، سخنرانی تلویزیونی به مناسبت ولادت حضرت امام زمان (عج)، در:

http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=45317

۹. شیخ صدوق، أبی جعفر محمد بن علی، (۱۳۸۰)، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، ترجمه منصور پهلوان، قم: دارالحدیث، جلد ۲، ص ۶۴۴.

۱۰. آمدی، عبدالواحد بن محمد، (۱۳۷۸)، غررالحکم و درر الکلم، ترجمه رسول هاشمی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ج ۱، ص ۳۴۶.

۱۱. حیدری، گلشاد، (۱۳۹۳)، سفارش به مواسات در سیره نبوی (ص)، در:

http://pajoohe.ir/%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C%D8%B5__a-38785.aspx

پی‌نوشت
[*]. grand strategy

 

 

 

برچسب ها

نوشته های مشابه

بستن
بستن