فرصتِ تهدید – بخش ۲

ارزیابی رهبر معظم انقلاب اسلامی از تهدیدات ایالات متحده

بر اساس وضعیّت ایران در منطقه در نسبت با همسایگان و قدرت‌های فرامنطقه‌ای و همچنین زمینه‌های اجتماعی – تاریخی ایرانیان در برابر بیگانگان، حضرت آیت الله خامنه‌ای راهبرد «فرصتِ تهدید» یا مهندسی معکوس تهدید را برگزیده و در آن با بهره گیری مثبت از تهدید، از تهدید خارجی به عنوان عاملی برای پیشرفت بهره می‌برد.


محسن خاکی / گروه دین و اندیشه اندیشکده برهان

در بخش قبل این مقاله، [B1] به ارزیابی و تعریف اولیه از مبانی نظری موضوع این مقاله پرداخته شد و در ادامه مقدمه‌ای از وضعیت ایران و آمریکا اشاره گردید. در این مقاله بصورت مفصل به این موضوع پرداخته می‌شود و در انتها پیشنهادات راهبردی و نیز توصیه‌هایی با مبانی گفتمانی رهبر انقلاب، ارائه می‌گردد.

۳-ارزیابی حضرت آیت الله خامنه‌ای از تهدید خارجی

به لحاظ لغوی، ارزیابی به «برآورد»، «سنجیدن»، و عموماً بهای چیزی تعریف شده است که خاستگاهی اقتصادی دارد (فرهنگ فارسی، ۱۳۷۵: ذیل «ارزیابی») در حوزه مطالعات امنیتی ارزیابی دلالت بر فرایندی شناختی و کاربردی دارد که در نتیجه‌ی آن «شأن امنیتی» پدیده مشخص می‌شود. براین اساس، ارزیابی از جنس «سنجش» است و نشان می‌دهد که ظرفیت‌های بالفعل و بالقوه‌ی پدیده‌ی مورد بحث در حوزه «امنیت» چقدر است (افتخاری، ۱۳۸۹:۱۵-۳۰)

رهبر معظم انقلاب اسلامی، بدون علاقه برای مورد تهدید قرار گرفتن ایران، سیاست کلّی تهدید نشدن ایران را در همه‌ی عرصه‌ها در نظر می‌گیرد. (آیت الله خامنه‌ای، ۷ آذر ۱۳۹۷) پس از آن با در نظر گرفتن سه سطح داخلی، منطقه‌ای و بین المللی درباره‌ی ایران برداشتی عمده از انواع تهدیدات نسبت به جمهوری اسلامی ایران دارد. در نظام فکری ایشان که با در نظر گرفتن شخصیّت حقیقی و حقوقی معظم له، بررسی آسیب‌های وارده در گذشته از سوی عامل خارجی و نیز تهدیدات فعلی که نسبت به ایران شکل گرفته و همچنین زمینه‌های تاریخی ملّت ایران، چند محور نقش اساسی را ایجاد می‌کنند. مجموعه‌ی این عوامل نشان می‌دهد که پنداشت ایشان از وجود تحریم‌های عمیق و گسترده صحیح بوده و هرگز برداشتی ذهنی و غیر واقعی نیست. عوامل سنجش و تصمیم سازی آیت الله خامنه‌ای در مقابله با تهدید به شرح ذیل است:

۳-۱-شخصیّت حقیقی و حقوقی آیت الله خامنه‌ای

رهبر معظم انقلاب اسلامی در خانواده‌ای مذهبی متولّد شده و دارای پدری روحانی بوده‌اند. قرار گرفتن در جریان حرکت‌های انقلابی از نوجوانی در شهر مشهد (همو، ۷ اردیبهشت ۱۳۷۷) و سوابق مبارزاتی با رژیم پهلوی در پیش از انقلاب از او شخصیتی مبارز و انقلابی ساخته است. فارغ از این تحصیلات مذهبی او در حوزه‌ی علمی و شخصیّت حقوقی ایشان به عنوان یک عالم شیعی و مرجع تقلید سبب شده است که در سیستم ذهنی ایشان مقابله با دشمن بیگانه و خارجی یک اصل لایتغیّر باشد. به خصوص که در منابع دینی شیعه و به خصوص قرآن کریم، اصولی مثل عدم رکون و اعتماد به کفّار (قرآن، هود:۱۱۳)، نفی سبیل از کافران نسبت به مؤمنین (قرآن، نساء: ۱۴۱)، آمادگی فزاینده در برابر دشمن (قرآن، انفال: ۶۰) و آیات وعده‌ی نصرت الهی در صورت صبر و یاری دین خدا (قرآن، محمد: ۷) (قرآن، بقره: ۲۵۰) (قرآن، آل عمران: ۱۳ و ۱۲۳ و ۱۶۰) جایگاه محوری داشته و از دال‌های مرکزی محسوب می‌شوند. به عنوان مثال، آیه‌ای از قرآن که در طول دوره‌ی تصدّی رهبری توسّط ایشان بیشترین تکرار را داشته است، آیه‌ی چهل سوره‌ی حج با ۶۶ مرتبه تکرار می‌باشد. در این آیه به مؤمنین وعده داده شده که در صورت یاری خداوند در مقابل کفر، خداوند به مؤمنان یاری می‌رساند.

۳-۲-وقوع تهدید و آسیب ناشی از عامل خارجی نسبت به ایران

جمهوری اسلامی ایران از بدو تشکیل در معرض انواع تهاجمات نظامی (جنگ هشت ساله صدام علیه ایران و جنگ‌های داخلی ناشی از تحریک عامل خارجی، حمله به هواپیمای مسافربری ایران و…)، تهدیدات و تحریم‌های اقتصادی گسترده و بی سابقه علیه ایران (به دلیل بهانه‌هایی چون اشغال سفارت آمریکا در تهران، برنامه هسته‌ای، حمایت از گروه‌های مقاومت فلسطینی و حزب الله لبنان، حقوق بشر و…) در قالب تحریم‌های شورای امنیّت سازمان ملل، تحریم‌های اتحادیه‌ی اروپایی، تحریم‌های ایالات متحده و تهدیدات مداوم رژیم صهیونیستی و ایالات متحده در قالب نظامی و اقتصادی بوده است.

۴-«فرصتِ تهدید»؛ راهبرد آیت الله خامنه‌ای در مقابله با تهدید خارجی

بر اساس وضعیّت ایران در منطقه در نسبت با همسایگان و قدرت‌های فرامنطقه‌ای و همچنین زمینه‌های اجتماعی – تاریخی ایرانیان در برابر بیگانگان، حضرت آیت الله خامنه‌ای راهبرد «فرصتِ تهدید» یا مهندسی معکوس تهدید را برگزیده و در آن با بهره گیری مثبت از تهدید، از تهدید خارجی به عنوان عاملی برای پیشرفت بهره می‌برد. در واقع آیت الله خامنه‌ای در باره‌ی تهدیدات غیر قابل دفعی که مرتبط با ذات انقلاب اسلامی ایران است و امکان عدم شکل گیری آن به طرق دیگر ممکن نیست، تلاش می‌کند تا فشار منفی تهدید از سوی کشور تهدید کننده (به خصوص آمریکا) را به سرمایه‌ای اجتماعی برای تقویّت جمهوری اسلامی مبدّل نماید. در واقع فرصتِ تهدید ناظر به عملیات بهره گیری مثبت و توان مدیریت تهدید در جهت تأمین منافع ملّی ایران است.

۴-۱-زمینه‌ی تاریخی – اجتماعی الگوی فرصتِ تهدید

بررسی تاریخ جدید ایران از دوره‌ی صفویه به این سو نشان می‌دهد ایران هماره از سوی عامل خارجی مورد تهدید بوده است. جنگ چالدران، نبرد با روس در زمان فتحعلی شاه و قراردادهای استعماری چون گلستان و ترکمنچای، جدا سازی هرات از ایران به دست انگلیس، امتیازهایی چون رویتر، تالبوت و … انقراض قاجار و ایجاد حکومت پهلوی به وسیله‌ی انگلیس، اشغال ایران در جنگ‌های اول و دوم جهانی و مداخلات ایالات متحده در کودتا علیه دولت مصدق و پس از آن در امور داخلی ایران همه مسبب ذهنیّت منفی ایرانیان از بیگانه و عامل خارجی می‌باشد. در این میان با وجود تاریخ نه چندان درخشان ایرانیان در مبارزه با عامل خارجی به دلیل شکست‌های متعدد، امّا باید به این نکته اذعان کرد که در هر کدام از مواقف بالا، ایرانیان در حد توان در مقابل عامل خارجی ایستادگی کرده‌اند؛ امّا به دلیل قدرت تهاجمی طرف مقابل شکست را پذیرفته‌اند.

مطابق یک روند پژوهی از شکستهای ایرانیان در مقابله با عوامل خارجی در دوران قبل از انقلاب اسلامی و آنچه در جنگ هشت ساله با عراق در تاریخ جمهوری اسلامی رخ داد این فرضیه را مطرح کرد که ایرانیان در مقابل عامل خارجی به صورت متحد و یکپارچه وارد عمل خواهند شد. هرچند پیروزی در چنین تقابل‌هایی به عوامل زیادی بستگی دارد. این اتحاد و رویکرد در مقابل عامل بیگانه مفاد پژوهشی است که جان فوران در نظریه‌ی «مقاومت شکننده» مطرح می‌کند.

بر این اساس می‌توان مطابق یک روند پژوهی و آنچه در جنگ هشت ساله با عراق در تاریخ جمهوری اسلامی رخ داد این فرضیه را مطرح کرد که ایرانیان در مقابل عامل خارجی به صورت متحد و یکپارچه وارد عمل خواهند شد. هرچند پیروزی در چنین تقابل‌هایی به عوامل زیادی بستگی دارد. این اتحاد و رویکرد در مقابل عامل بیگانه مفاد پژوهشی است که جان فوران در نظریه‌ی «مقاومت شکننده» مطرح می‌کند. او معتقد است ایرانیان به راحتی در برابر دشمن و عامل خارجی متحد می‌شوند هرچند پس از پیروزی و غلبه در انسجام و اتحادشان خلل و سستی وارد شده و مقاومت خود را از دست می‌دهند. (فوران، ۱۳۷۸)

حضرت آیت الله خامنه‌ای با استفاده از این خصلت اجتماعی ایرانیان از تهدید خارجی به عنوان عامل اتحاد و انسجام اجتماعی در موضوع تهدید بهره گرفته و با بهره گیری از مؤلّفه های قدرت در جمهوری اسلامی مثل توان نظامی، ایدئولوژی و اقتصاد، همان نقطه‌ی مورد تهدید را به محور پیشرفت ایران تبدیل می‌کند. این راهبرد در موارد مختلفی مثل پیشرفت‌های موشکی و تسلیحات نظامی ایران، فناوری هسته‌ای و علومی چون هوافضا، نانو و… مورد آزمایش قرار گرفته است.

۴-۲-راهبرد «فرصتِ تهدید»

هیچ فرصت یا تهدیدی نیست که به صورت خالص در جهان تحقق یابد. به عبارت دیگر، همه فرصت‌ها سهمی از تهدید دارند و همه تهدیدها از فرصت‌ها بهره‌ای می‌برند. هر تهدید بالفعلی فرصتی بالقوه، به بزرگی خودش دارد. چنانکه هر فرصت بالفعلی تهدیدی بالقوه به بزرگی خودش دارد. محتوای این گزاره دلالت بر آن دارد که سخت‌ترین شرایط و موقعیت‌ها متضمن پاره‌ای از فرصت‌هاست که درصورت درک و احیای آن‌ها می‌توان راهبرد «تبدیل تهدید به فرصت» را محقق ساخت. (افتخاری، ۱۳۹۱: ۷)

در منطق آیت الله خامنه‌ای تهدید در روابط بین الملل و از سوی قدرت امری طبیعی و دائمی است. ایشان به صراحت تهدید را «هزینه‌ی استقلال» دانسته و معتقدند که میان همرنگی با تهدید و پذیرش سلطه با ایستادگی در برابر تهدید، باید یک راه را انتخاب نمود. (حضرت آیت الله خامنه‌ای، ۱ فروردین ۱۳۸۴)

از سوی دیگر مطابق معنای تهدید در هر چهار مکتب فکری که در این پژوهش بیان شد، ادراک آیت الله خامنه‌ای از سطح و عمق تهدید نسبت به جمهوری اسلامی، صحیح به نظر می‌رسد. در جدول ذیل به بهره گیری از مکاتب چهارگانه بر ارزیابی و پنداشت رهبر معظم انقلاب از تهدید صحه گذارده می‌شود:

 


شکل ۴: جدول ارزیابی تهدید نسبت به ایران بر اساس مکاتب امنیتی

 ۴-۲-۱-تحلیل راهبرد «تهدید شوندگی»
۴-۲-۲-اجزای درونی راهبرد

سیاست دفاعی جمهوری اسلامی ایران نباید باعث تحریک دشمن نشود، بلکه باید از طریق شناخت محیطی و بهره برداری از نقاط قوت و فرصت‌های موجود منجر به همگرایی در اقتدار دفاعی همه جانبه و قدرت سازی جمهوری اسلامی ایران شود. (افتخاری، ۱۳۹۳: ۸۲) با توجه به آنچه در باب نظام ذهنی و شخصیّت آیت الله خامنه‌ای گفته شد راهبرد ایشان را در برابر تهدید دشمن را می‌توان دارای یک هسته مرکزی که همان اعتقاد و اطمینان به سنت‌های الهی در مقابله با دشمن است، دانست. سپس گوشته‌ی این راهبرد را باید دارای شش جزء دانست که در درون پوسته‌ی مقابله با تهدید قرار گرفته با تأکید بر این که همه از نتایج بهره گیری مثبت ایشان از تهدید خارجی است که عبارتست از:

۴-۲-۲-۱-رشد و پیشرفت داخلی

آیت الله خامنه‌ای معتقد است یکی از عوامل مهم رشد و توجّه به پیشرفت درون زا در ایران عامل تهدید و تحریم خارجی است. ایشان تحریم را به نفع کشور دانسته و معتقد است که در ظرف تحریم است که به استعداد و ظرفیت داخلی توجّه می‌شود. ایشان پیشرفت و رشد سی ساله را دلیل بر این مطلب دانسته و عرصه‌هایی چون تولید سلاح، انرژی اتمی، سلول‌های بنیادین، هوافضا و فرستادن ماهواره به آسمان را نتیجه‌ی توجه به ظرفیّت داخلی می‌دانند. (همو، ۱۴ بهمن ۱۳۹۰) نکته‌ی مهم دیگر رشد و پیشرفت داخلی برای بازدارندگی در مقابل تهدید این است که دشمنان جمهوری اسلامی ایران همواره تلاش نموده تا از طریق فناوری برتر خود فرصت‌ها و نقاط قوت جمهوری اسلامی را مورد هدف قرار دهند؛ از این رو باید با بهره برداری از شرکت‌های دانش بنیان، تهدیدات فناورانه‌ی دشمن را خنثی نماید و از طرفی با اجرای جنگ دانش محور دشمن را مورد تهدید قرار دهد. (افتخاری، ۱۳۹۳: ۸۳)

۴-۲-۲-۲-افزایش پرستیژ جمهوری اسلامی در چشم ملّت‌ها

رهبر معظم انقلاب اسلامی بی نتیجه بودن تهدید و تحریم علیه جمهوری اسلامی را سبب افزایش عزّت جمهوری اسلامی و شکست پرستیژ ایالات متحده در نظر دیگران می‌داند. ایشان از این مقاومت نوعی پیروزی در دیپلماسی عمومی را نتیجه می‌گیرند و معتقدند که هدف ایالات متحده از تهدید و تحریم اینست که ایران را وادار به عقب‌نشینی کنند، ایران نیز عقب‌نشینی نخواهد کرد؛ نتیجه این می‌شود که هیبت ایالات متحده و هیبت تهدیدهای ایالات متحده در چشم این ملتهای منطقه که قیام کردند، می‌شکند و عزت ملت ایران و قدرت ملت ایران در چشم اینها زیاد می‌شود؛ و این به نفع ایران است. (همان)

۴-۲-۲-۳-نمایش عجز ایالات متحده از مقابله‌ی منطقی و گفتمانی با جمهوری اسلامی ایران

آیت الله خامنه‌ای همچون سایر رهبران جمهوری اسلامی، یکی از مهمترین مزیّت‌های نسبی انقلاب اسلامی ایران را گفتمان مبتنی بر عقل و معنویّت آن می‌دانند. گفتمانی که مهمترین رقیب نظری لیبرال دموکراسی محسوب می‌شود. بر همین اساس ایشان تهدید مداوم نظام جمهوری اسلامی را حکایت از بی منطقی طرف تهدید کننده می‌دانند. ایشان این تهدیدها را نشان‌دهنده‌ی عجز آمریکا از مقابله‌ی منطقی و مقابله‌ی گفتمانی دانسته که نمی‌توانند در میدان مقابله‌ی فکری و منطقی، برای خودشان غلبه‌ای ایجاد کنند؛ مجبور می‌شوند توسل به زور و تشبث به زور بکنند. بنابراین معتقدند که این، اعتبار آمریکا را بیش از آنچه که تاکنون شکسته است، در چشم ملتها و در چشم ملت خودش خواهد شکست. (همان) آیت الله خامنه‌ای معتقد است این تهدیدها نشان می‌دهد که لیبرال دموکراسی از لحاظ منطق دستش در مقابله با انقلاب اسلامی خالی است. (همو، ۳۱ شهریور ۱۳۸۶)

۴-۲-۲-۴-اثر مثبت تهدید بر امادگی بیشتر مسئولین و کشور

رهبر معظم انقلاب با تجربه‌ی ۴۰ سال مدیریّت در عالی‌ترین سطوح جمهوری اسلامی معتقدند نتیجه‌ی تهدیدهای ایالات متحده آمادگی مسئولین و تلاش بیشتر کشور برای افزایش مقاومت و ایستادگی است. ایشان معتقدند که تهدید این اثر را دارد که مسئولان را به تقویت آمادگی‌ها سوق می‌دهد؛ چون مسئولان وظیفه دارند احتمالات ضعیف را هم مورد نظر قرار بدهند. در نتیجه تهدیدها موجب شد مسئولان ایران در بخشهای گوناگون فنی، نظامی کارهای نو و جدیدی را انجام داده و آمادگیهای بیشتری پیدا نمایند. (همان)

۴-۲-۲-۵-افزایش همبستگی ملّی در فضای تهدید

رهبر معظم انقلاب اسلامی با اشاره به یک اصل ثابت اجتماعی در همه‌ی کشورها معتقدند که نتیجه‌ی تهدید ایران از سوی ایالات متحده، افزایش همبستگی ملّی در ایران است. ایشان معتقدند تهدید سبب می‌شود تا مردم ایران به صورت مستحکم منسجم شوند و در مقابل متجاوز و متعرّض و در دفاع، یکپارچگی کامل بیابند. (۳۰ فروردین ۱۳۹۴) تحلیل گران سیاسی اجتماعی خودباوری را نقطه‌ی آغازین فرایند رشد و ارتقای جوامع می‌دانند که لازم است شرق درمقابل غرب بدان توجه کند و از این دام هویتی طراحی شده‌ی غرب، که القای ناتوانی است، خود را رها سازد (افتخاری، ۱۳۸۷ ج: ۳۱۱-۳۳۴(

۴-۲-۳-اجزای بیرونی راهبرد

در بخش سوم راهبرد تهدید شوندگی آیت الله خامنه‌ای از اصولی به عنوان نمای بیرونی بهره می‌برد که آنها به شرح ذیل می‌باشند:

۴-۲-۳-۱-ایستادگی و مقاومت در برابر تهدید

آیت الله خامنه‌ای به دلیل زیست مذهبی، ضد غربی و اجتماعی خود در برابر سلطه گری و استعمار مقاومت کرده و ایستادگی در برابر اجبار را وظیفه‌ای دینی و ملّی تلقّی می‌کند. نوع نگاه ایشان که در سیاست خارجی جمهوری اسلامی متبلور شده است مبتنی بر نفی استعمار، استثمار و سلطه گری است. بر این اساس آیت الله خامنه‌ای معتقد است که پذیرش رفتار یا ساختار به دلیل تهدید نه تنها موجب رفع تهدید و دفع خسارت نمی‌شود که طرف تهدید کننده را در تاکتیک تهدید کنندگی تقویت نیز می‌کند. (همو،۶ فروردین ۱۳۸۵)

۴-۲-۳-۲-اصل تهدید در برابر تهدید

جمهوری اسلامی ایران همواره به لحاظ موقعیت برتر ژئوپلیتیکی و گسترش و نشر بیداری اسلامی در سراسر جهان همواره در معرض تهدیدات متقارن یا هم‌طراز کشورهای اسلام ستیز منطقه‌ای و فرامنطقه ای قرار دارد، به منظور خنثی نمودن برتری منابع قدرت دشمن تهدیدکننده باید راهبرد «تهدید در مقابل تهدید» در سیاست دفاعی جمهوری ‌ اسلامی ایران به صورت فرامکانی و فرازمانی باشد. (افتخاری، ۱۳۹۳: ۸۳) بر این اساس بخش اساسی سیاست‌های اعلانی رهبر معظم انقلاب در برابر تهدید خارجی را اصل «تهدید در برابر تهدید» تشکیل می‌دهد. بر این اساس بخشی از بازدارندگی سیاست خارجی ایران در کلام ایشان و در قبال تهدید نظامی و سیاسی در برابر تهدیدات خارجی و ایالات متحده نمایان می‌شود. ایشان در این باره در ضمن تهدید دشمن به محیطی اشاره می‌کنند که در آن تهدید و تعرض نظامی به ایران ممکن نبوده و ایران در مقابل تهدید کننده تهدید می‌کند. (همو، ۱۴ بهمن ۱۳۹۰) و با متعرضین به شدت برخورد می‌نماید. (همو، ۳۱ شهریور ۱۳۸۶) در واقع سیاست دفاعی جمهوری اسلامی ایران باید از طریق همگرایی با کشورهای منطقه باعث انتقال کانون تهدیدات از محیط پیرامونی جمهوری اسلامی ایران و بعیدالوقوع نمودن آن شود. هر اندازه تهدیدات باالفعل نشود و کانون آن از محیط اطراف کشور منتقل گردد، به همان اندازه محیط امنیتی کم خطر برای جمهوری اسلامی ایران ایجاد می‌گردد. در چنین شرایطی کشور تهدیدکننده توانایی اجرای جنگ پیش دستانه را ندارد. (افتخاری، ۱۳۹۳: ۸۳)

۴-۲-۳-۳-اصل تهدید نبودن جمهوری اسلامی برای هیچ کشوری

این اصل راهبردی در سیاست خارجی ایران مستفاد از اصول مذهبی این کشور و مندرج در قانون اساسی جمهوری اسلامی است. در این میان رژیم صهیونیستی (به عنوان یک استثناء) در منظر جمهوری اسلامی به دلیل غصب و اختلاف افکنی در کشورهای اسلامی فاقد شناسایی رسمی و مشروعیّت می‌باشد. آیت الله خامنه‌ای تاریخ جمهوری اسلامی و نسبت دوستانه‌ی آن با همسایگانش را دلیلی بر این مطلب دانسته و مایه‌ی تهدید و نا امنی در منطقه را ایالات متحده می‌دانند. (همو، ۳۰ فروردین ۱۳۹۴)

 

تهدید در برابر تهدید

شکل ۵: نمای الگوی نظری و عملی آیت الله خامنه‌ای از تهدید ایالات متحده

تاریخ سیاسی جمهوری اسلامی ایران نشان می‌دهد که در نیم سده‌ی اخیر این کشور مورد بیشترین حجم تهدیدات مختلف خارجی در جهان بوده است. از سوی دیگر رشد و پیشرفت ایران در همان حوزه‌هایی که مورد تهدید قرار گرفته است حکایت از الگویی منسجم برای مقابله با چنین تهدیداتی دارد. این الگوی بومی با در نظر گرفتن مختصات جهان بینی و ایدئولوژیک نظام جمهوری اسلامی ایران و تجربیات مقابله با تهدید خارجی از دوره‌ی صفویه تاکنون توانسته است، بهترین تجربه‌ی زیستی با تهدید را به نمایش گذارد. در واقع الگوی «مهندسی معکوس تهدید» در اندیشه‌ی رهبر معظم انقلاب اسلامی ایران سبب شده است تا از تهدید به عنوان ابزاری برای رشد کشور بهره گرفته شود

۵-پیشنهاد راهبردی

در پایان با توجه به الگوی موفّق آیت الله خامنه‌ای در مدیریت و بهره برداری از تهدیدها با ذکر یک مقدمه می‌توان چنین برآورد نمود که با در نظر گرفتن مرزهای رشد و پیشرفت جمهوری اسلامی که همه در شرایط تحریم و در همان مورد تهدید قرار گرفته است و همچنین با توجّه به نظام روابط بین الملل که در آن خودیاری کشورها و انارشی دو اصل لایتغیّر به نظر می‌رسند برنامه ریزی و راهبردهایی نظیر آنچه در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت تحت عنوان «پیش گیری از شکل گیری تهدید علیه جمهوری اسلامی» مندرج شده؛ علاوه بر عدم انطباق با شرایط زیست سیاسی بین المللی که شرح آن در این پژوهش رفت، هیچ توجّهی به راهبرد موفّقیت آمیز رهبر معظم انقلاب اسلامی در این حوزه ننموده است. بنابراین پیشنهاد می‌گردد که به جای آن عبارت از عبارت «بهره گیری مثبت از فرصت تهدیدهای غیر قابل دفع» استفاده شود. لازم به ذکر است که مراکزی و اندیشکده‌هایی همچون اندیشکده برهان، در این زمینه کارهای شایان توجهی انجام داده‌اند. تولید اثر « ایران ۱۴۴۴» با موضوع « اقتراحات اندیشکده برهان بر سند الگوی پایه اسلامی – ایرانی پیشرفت» و ارسال آن به مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت و نیز انتشار عمومی این سند، از جمله این کارهاست.

 

 

نتیجه گیری

تاریخ سیاسی جمهوری اسلامی ایران نشان می‌دهد که در نیم سده‌ی اخیر این کشور مورد بیشترین حجم تهدیدات مختلف خارجی در جهان بوده است. از سوی دیگر رشد و پیشرفت ایران در همان حوزه‌هایی که مورد تهدید قرار گرفته است حکایت از الگویی منسجم برای مقابله با چنین تهدیداتی دارد. این الگوی بومی با در نظر گرفتن مختصات جهان بینی و ایدئولوژیک نظام جمهوری اسلامی ایران و تجربیات مقابله با تهدید خارجی از دوره‌ی صفویه تاکنون توانسته است، بهترین تجربه‌ی زیستی با تهدید را به نمایش گذارد. در واقع الگوی «مهندسی معکوس تهدید» در اندیشه‌ی رهبر معظم انقلاب اسلامی ایران سبب شده است تا از تهدید به عنوان ابزاری برای رشد کشور بهره گرفته شود. بنابراین تهدید فرصتی برای اتحاد و مقاومت ایرانی برای برآورده نمودن نیازهای کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد. با مطالعه‌ی جزئی تهدیدهای چهار دهه‌ی اخیر نسبت به نظام جمهوری اسلامی و نمودار پیشرفت این حوزه‌ها می‌توان انسجام این الگوی مقابله نسبت به سایر نظام‌های مقابله با تهدید در جهان را درک نمود. بر همین اساس توصیه‌های اجمالی در الگوی پیشرفت پنجاه ساله که در آن تهدید زدایی از اصول سیاست خارجی کشور شمرده شده است نمی‌تواند منطبق بر گفتمان رهبر معظم انقلاب و واقعیّت های نظری و عملی نظام جمهوری اسلامی باشد.

بر همین اساس با مراجعه به گفتمان رهبر معظم انقلاب دریافته می‌شود که ایشان در قبال تهدید و تحریم دشمنان با شناخت عمیق از بافتار فرهنگی و اجتماعی جامعه‌ی ایران، دارای الگویی نظری و عملی در مقابله با تهدیدات خارجی می‌باشند. الگوی نظری ایشان مبتنی بر اعتماد و اطمینان به سنت‌های الهی و وعده‌های نصرت خدای متعال است. در بخش عملی این الگو بهره‌گیری مثبت از تهدید و تحریم خارجی فرصت‌های ذیل را در اختیار کشور قرار داده است:

۱)     سبب رشد داخلی در زمینه‌ی نظامی، اتمی، علمی، سلول‌های بنیادی، هوا فضا، امنیّتی و…؛

۲)     سبب توجه به استعداد و ظرفیّت داخلی؛

۳)     افزایش همبستگی ملّی؛

۴)     شکست هیبت تهدیدهای ایالات متحده در چشم محور مستضعفین؛

۵)     نشان دهنده‌ی عجز ایالات متحده از مقابله‌ی منطقی و مقابله‌ی گفتمانی؛

۶)     سبب آمادگی بیشتر مسئولین و کشور؛

 

 

 منابع

۱.      افتخاری، اصغر (۱۳۸۶) معرفی کالبد شکافی تهدید، مجله مطالعات دفاعی و امنیتی » تابستان و پاییز ۱۳۸۶ شماره ۴۷ و ۴۸

۲.      افتخاری، اصغر و کلانتری، فتح الله (۱۳۹۳)، بررسی و تبیین راهبرد تهدید در مقابل تهدید در سیاست دفاعی جمهوری اسلامی ایران، مجله سیاست دفاعی، شماره ۸۸

۳.      افتخاری، اصغر (۱۳۸۷ ج). ارزش و دانش: مقدمه‌ای بر دانشگاه اسلامی، تهران: دانشگاه امام صادق (ع) و پژوهشگاه مطالعات فرهنگی و اجتماعی

۴.      افتخاری، اصغر (۱۳۹۱)، ارزیابی سیاست ضد ایرانی غرب؛ رویکردی امنیتی، جستارهای سیاسی معاصر، سال سوم، شماره ۱

۵.      امینی، علی‌رضا (۱۳۸۱) تاریخ روابط خارجی ایران در دوران پهلوی، تهران، صدای معاصر

۶.      امینیان، بهادر و عسگریان، محسن، (۱۳۹۳)، دیپلماسی اجبار آمیز، کارویژه تهدید به کارگیری گزینه نظامی آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران، مجله سیاست دفاعی، سال بیست و سوم، شماره ۸۹

۷.      بوزان، باری، (۱۳۹۰)، مردم دولتها و هراس، ترجمه پژوهشکده مطالعات راهبردی، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی.

۸.      جان ایکنبری، جی، (۱۳۸۲‌)، تنها ابرقدرت: هژمونی آمریکا در قرن ۲۱‌، ترجمه عظیم فضلی پور، تهران، انتشارات ابرار معاصر

۹.      دهشیار، حسین، (۱۳۹۴)، شاکله استراتژی امنیّتی ایران، فصلنامه سیاست جهانی، دوره ۴، شماره ۳

۱۰.  سایت آیت الله خامنه‌ای: (www.khamenei.ir)

۱۱.  عبدالله خانی، علی، (۱۳۸۳)، فرضیه‌های امنیّت مقدمه‌ای بر طرح ریزی دکترین امنیّت ملّی، تهران، انتشارات ابرار معاصر

۱۲.  فوران، جان، (۱۳۷۸)، مقاومت شکننده (تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سال‌های پس از انقلاب اسلامی)، ترجمه احمد تدین، تهران، مؤسسه خدمات فرهنگی رسا

۱۳.  کلانتری، فتح الله و افتخاری، اصغر، (۱۳۹۳)، بررسی و تبیین راهبرد تهدید در برابر تهدید در سیاست دفاعی جمهوری اسلامی ایران، مجله سیاست دفاعی، سال بیست و دوم، شماره ۸۸

۱۴.  کلودزیچ، ادوارد، (۱۳۹۰)، امنیّت و روابط بین الملل، ترجمه نادر پورآخوند، تهران، نشر پژوهشکده مطالعالت راهبردی

۱۵.  گروه مطالعاتی امنیّت ملّی، (۱۳۸۷)، تهدیدات نرم آمریکا و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، دانشگاه عالی دفاع ملی

۱۶.  لطفیان، سعیده (۱۳۹۰)، پندار از تهدید و سیاست‌های امنیّت ملّی جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه روابط خارجی، سال سوم، شماره اول، بهار

۱۷.  Alexander Wendet, (1995), Constructing International Politics, International Security, Vol.20, No.1

۱۸.  Ayoob, M. (1997). “Defining Security: A Subaltern Realist Perspective”. In Krause K. & Williams M. (Eds.), Critical Security Studies: Concepts and Cases (pp. 121-146). University of Minnesota Press.

۱۹.  Buzan, B. Waver, O. & Wilde, J. D. (1998). Security: A New Framework for Analysis, Lynne Rienner.

۲۰.  Chena, S. (2008). “L’ E Cope De Copenhaguen Relations Internationales”, in Revue Asylon, No. 4

۲۱.  Doyle, Michael W. 1997. Ways of War and Peace: Realism, Liberalism, and Socialism, New York: Norton.

۲۲.  Oxford Advanced Learner’s Dictionary (2005), 7th edition: London, Oxford Press;Threat.

۲۳.  Richard Wyn Jones (1999), Security, Strategy and critical Theory: LondonmLynne Rienner publishers.

۲۴.  Huntington, Samuel P. (1996). The Clash of Civilizations and the Remaking of‌ World‌ Order, New York: Simon & Schuster

۲۵.  Huntington‌, Samuel‌ P. (2004‌). Who Are We? The Challenges to America‌’s National‌ Identity, NewYork: Simon & Schuster

۲۶.  Jacoby, Tami Amanda & Sasley, Brent (2002), The Middle East Peace Process: Interdisciplinary, Manchester University Press

 

۲۷.  Statement for the record worldwide threat assessment of the U.S intelligence community, (2018) Available from: https://www.dni.gov/files/documents/Newsroom/Testimonies/2018-ATA—Unclassified-SSCI.pdf ()

۲۸.  State of Iran Survey Series (Dec 2018 wave), Available from: https://www.iranpoll.com/publications/state2018

۲۹.  Walt, Stephen (2018), America Can’t Be Trusted Anymore, Available from: https://foreignpolicy.com/2018/04/10/america-cant-be-trusted-anymore/

[B1]لینک شود به مقاله شماره ۱

برچسب ها

نوشته های مشابه

بستن
بستن