بازخوانی برخی نظرات اقتصاد آزاد(1)؛
اشکالات تئوریک نظام سرمایه‎‏داری غرب
اشکالات تئوریک سیستم سرمایه‌داری در بخش‌های مختلف بسیار است که در این مختصر به مواردی از آن‌ها می‌توان اشاره نمود، ولی به طور دقیق در اقتصاد خرد و کلان که در واقع پایه‌های تئوریک اقتصاد غرب را تشکیل می‌دهند باید به طور جزیی هر یک بررسی شوند تا یک جمع‌آوری جامع از نارسایی‌ها به دست آید.

گروه اقتصادی برهان/ دکتر محمد‏نبی حسنی‏پور؛ همان‌طور که مشخص است، اقتصاد سرمایه‌داری در تئوری با ایرادها و انتقادهایی مواجه است و این الگو دارای نارسایی است. در عمل نیز این الگو یا مدل همیشه دارای ضعف‌هایی بوده که در جوامع بروز کرده است؛ به عنوان مثال، این مدل خود به خود نیز تورم‌زا است و تورم به عنوان یک بیماری اقتصادی در جوامع مختلف ظاهر می‌شود و هر سال نیز ادامه می‌یابد. در حالی که تورم اصولاً در هر اقتصادی مشکل ایجاد کرده و فقرای آن جامعه را افزایش می‌دهد. چرا اقتصاد باید دچار چنین بیماری ادامه داری باشد؟ چرا چین با رشد مناسب اقتصادی با چنین مشکلی روبه‌رو نیست؟ پس الگوی جدید مورد نیاز باید به نحوی باشد که در آن تولید، واقعی و بدون تورم باشد.

 

بازار آزاد خودکار در برخی موارد بحران زا است که نمونه‌ی آن بحران 1929میلادی ـ بحران ـ آسیا و بحران اخیر ـ در اروپا و آمریکا ـ است. بدین نحو در جریان بحران، هزینه‌های زیادی به جامعه‌ی دچار بحران تحمیل شده و میلیون‌ها نفر فقیرتر می‌شوند. این موارد نشان دهنده‌ی اشکال ساختاری این مدل می‌باشد که به هر حال نیاز به بازنگری دارد. در بحرا ن 1929، با مداخله‌ی دولت اشکال سیستم بر طرف شد که در آن صورت، دیگر بازار آزاد نقش خودکار نداشته و دولت به صورت مکمل به آن اضافه شده است.
 
این الگوی به کار گرفته شده مجدد در آسیا بحران ایجاد کرد و لطمات شدیدی به اقتصادهای آسیایی و مردم این کشورها وارد ساخت. در این زمان، صندوق بین المللی پول و بانک جهانی وارد کار شدند که بحران را کنترل یا معالجه کنند. متأسفانه این دو نهاد بین المللی با اقدام‌های خود کاری از پیش نبردند و بحران گسترش یافت و مشکلات زیادی را ایجاد کرد و باز خسارت به بار آورد. ظهور دوباره‌ی این بحران، نارسایی سیستم سرمایه‌داری را آشکار ساخت و مشخص نمود که الگوی بازار آزاد از نظر تئوری و عمل، ناکارآمد است.
 
به تازگی بار دیگر در مرکز سیستم سرمایه‌داری، یعنی آمریکا بحران بانکی ایجاد و بانک‌ها یکی پس از دیگری ورشکسته شدند، به نحوی که دولت وارد کار شد و در حدود 700 میلیارد دلار برای معالجه، هزینه نمود که با وجود این اقدام، بحران به کشورهای دیگر سرایت کرد که همین طور ادامه دارد. بر اساس گزارش «آنکتاد»[1]،کشورهای در حال توسعه‌ی آفریقایی که از این مدل استفاده کرده‌اند از هفت کشور فقط سه کشور توسعه یافته‌اند که آن هم به دلیل خصوصیت خاص خود این کشورها بوده است نه استفاده از این الگو یا مشورت‌هایی که صندوق بین المللی پول و بانک جهانی برای تغییر الگوی بومی این اقتصادها به مدل بازار آزاد، ارایه نموده‌اند. بدین ترتیب وقتی الگو نارسا است، راه حل‌های ارایه شده در چارچوب این سیستم نیز با شکست مواجه خواهد شد، همان طور که شواهد تاریخی کشور به کشور در خلال توسعه، مؤید این نظر[2] است. حال چه باید کرد؟ به نظر می‌رسد اصلاح مدلی که نارسا است، دیگر چاره‌ساز نیست و باز بحران دیگری با خسارت نامعلوم را به دنبال خواهد داشت لذا تنها راهی که می‌ماند، این است که از الگوی جدیدی استفاده شود. به عنوان مثال، همان طوری که مشخص است اقتصاد سوئد ترکیبی از سوسیالیسم و سرمایه‌داری است، یا چین ترکیبی از بازار، برنامه‌ریزی و هدایت دولت را استفاده نموده و تاکنون رشد اقتصادی خوبی داشته است. به هر حال، هر کشور بر اساس خصوصیات ویژه‌ی خود باید الگوی خاص خود را ساخته و از آن استفاده نماید. در ایران، الگوی اسلامی به نظر بهترین راه برای پیشرفت اقتصادی جامعه است. البته، تلاش‌هایی در جهت ساخت این الگو صورت گرفته و طرح‌هایی[3] تهیه شده که نیازمند تکمیل است. بنابراین، اولین قدم در جمهوری اسلامی باید ساخت الگوی جدید توسعه باشد، که در وضعیت حاضر و بحران‌های پیش آمده این اقدام از ضروریات است. چنین الگویی به عنوان جایگزین سیستم سرمایه‌داری برای سایر کشورهای اسلامی نیز قابل استفاده است. در عین حال باید توجه داشت که روشن شدن درست اشکالات خود زمینه را برای ارایه‌ی راه حل، آماده خواهد نمود.
 
در این بررسی نظر این است که ابتدا علت و اشکالات بحران تحلیل و ریشه‌یابی شده و سپس به اثرات بحران بر آفریقا پرداخته شود. در این راستا اشکلات تئوریک الگوی اقتصادی حاضر در دنیا که سیستم خودکار بازار آزاد است بررسی شده و سپس اشکالات عملی این مدل از نظر خواهد گذشت که بخشی نیز چگونگی آغاز بحران در بخش مسکن آمریکا خواهد بود و در نهایت اثرات بحران بر آفریقا را ملاحظه خواهید فرمود که البته این اثرات از کشوری به کشور دیگر تفاوت خواهد داشت و برخی از اثرات نیز در آینده اتفاق خواهد افتاد و در هر مورد نیز مداخله‌ی کارشناسانه‌ی دولت می‌تواند اثرات بحران را تا حدودی در آن کشور تعدیل نماید. در عین حال روشن شدن علل بحران خود چراغ راهی برای راه حل‌ها خواهد بود و به همین علت است که آسیب‌شناسی بحران، اهمیت خواهد داشت.
 
 اشکالات تئوریک سیستم سرمایه‌داری
 
اشکالات تئوریک سیستم سرمایه‌داری در بخش‌های مختلف بسیار است که در این مختصر به مواردی از آن‌ها می‌توان اشاره نمود، ولی به طور دقیق در اقتصاد خرد و کلان که در واقع پایه‌های تئوریک اقتصاد غرب را تشکیلمی‌دهند باید به طور جزیی هر یک بررسی شوند تا یک جمع‌آوری جامع از نارسایی‌ها به دست آید.
 
- تعادل کلی در اقتصاد:
 
کلاسیک‌ها معتقدند که تعادل کلی در اقتصاد به طور اتوماتیک یا خودکار به دست می‌آید. آن‌ها در این رابطه معتقد بودند که دولت نباید در اقتصاد مداخله نماید و باید فقط نقش پلیسی داشته و نظم و امنیت را در کشور برقرار سازد. در این رابطه «آدام اسمیت» ذکر می‌کند که نانوا به دنبال منافع خویش است و قصد تأمین منافع کسی را ندارد. ولی در تأمین نفع خود، نان برای عموم پخته لذا منافع عمومی تأمین می‌شود. از این رو یک دست نامریی او را به سمت تأمین منافع عمومی هدایت می‌کند. منظور آدام اسمیت از این دست نامریی همان سیستم خودکار بازار آزاد می‌باشد. این سیستم در بحران 1929 با اشکال روبه‌رو گشت و چنان شد که یک اقتصاددان انگلیسی دیگر به نام  «جان مینارد کینز» به انتقاد از کلاسیک‌ها پرداخت و در کتاب خود به نام «ئئوری عمومی پول و بهره»[4] ذکر نمود که تعادل خودکار بازاری که شما ذکر می‌کنید، در آینده به دست می‌آید و در دراز مدت همه از دنیا رفته‌ایم و دیگر قادر به ملاحظه‌ی آن نیستیم.[5] از طرف دیگر تعادلی که شما ذکر می‌کنید ممکن است تعادل باشد ولی آن تعادل اشتغال ناقص خواهد بود یعنی تعادلی که در آن منابع هدر خواهد رفت. درست مثل این می‌ماند که کارخانه‌ای زیر ظرفیت کار کند یا فردی به جای 8 ساعت 4 ساعت کار کند. این انتقادها منجر به این شد که دولت به عنوان یک عامل اقتصادی وارد کار شده و تعادل را برقرار کند بنابراین بحران 1929 میلادی اولین شکست برای سیستم سرمایه‌داری بود که موجب رد نظر کلاسیک‌ها مبنی بر مداخله نکردن دولت در اقتصاد شد و این شکست تئوریک موجب به وجود آمدن طرف‌داران کینز یا کینزین‌ها [6](Keynesian) در اقتصاد شد که همین طور این مکتب در سیستم سرمایه‌داری وجود دارد که طرف‌دار سیاست مالی در اقتصاد می‌باشد.

 

یک اقتصاددان انگلیسی به نام  «جان مینارد کینز» به انتقاد از کلاسیک‌ها پرداخت و در کتاب خود به نام «ئئوری عمومی پول و بهره» نوشت که تعادل خودکار بازاری که شما ذکر می‌کنید، تعادل اشتغال ناقص خواهد بود یعنی تعادلی که در آن منابع هدر خواهد رفت.


 - تئوری مزیّت نسبی دیوید ریکاردو:
 
در مورد تئوری مزیّت نسبی در اقتصاد نیز «دیوید ریکاردو» یکی از اقتصاددانان انگلیسی ذکر می‌کند که براساس نظریه‌ی مزیّت نسبی، انگلیس در تولید پارچه تخصص پیدا کند و کشور پرتقال در تولید گندم که در واقع این تئوری، راه حلی به نفع انگیس ارایه می‌کند. در این مورد خانم «جون رابینسون» (Joan Robinson) استاد سابق اقتصاد دانشگاه کمبریج انگلیس در کتاب فلسفه‌ی اقتصادی خود (Economic philosophy) ذکر می‌کند که این روباه پیر (ریکاردو) تئوری مزیّت نسبی را به خاطر منافع انگلیس[7]‌جا نیز مشخص می‌شود که یک اقتصادان انگلیسی به نام ریکاردو، تئوری‌ای می‌سازد که در خدمت کشورش باشد. طرح نمود که فردی نیز متوجه آن نشد که در واقع مبنای عملی نیز پیدا کرد. در این
 
- تعادل مصرف کننده:
 
در تعادل مصرف کننده از یک طرف منحنی‌های بی‌تفاوتی مطرح است و از طرف دیگر خط بودجه؛ حال اگر منحنی بی‌تفاوتی مقعر و دارای شرایط خاص نباشد در آن صورت تماس منحنی با خط بودجه با اشکال مواجه خواهد شد. یعنی ممکن است موارد زیر اتفاق بیافتد:
 
· نقطه‌ی تعادل وجود نداشته باشد؛
 
· چند نقطه‌ی تعادل موجود باشد؛
 
· خط بودجه با منحنی روی محور قیمت مماس شود یعنی قیمتی باشد بدون آن‌که جنسی موجود باشد؛
 
· نقطه‌ی تعادل روی محور مقدار باشد یعنی تعادل باشد و جنسی با قیمت صفر موجود باشد؛
 
· منحنی بی‌تفاوتی در یک جا متوقف شود یعنی فرد علاقه‌ای به مصرف بیش‌تر نداشته و اشباع [8](Saturation) شود؛
 
· منحنی‌های بی‌تفاوت یک‌دیگر را قطع کنند؛
 
· شرایط طرح شده برای ( [9]convex concave) منحنی بی‌تفاوتی صادق باشد؛
 
· مصرف کننده ممکن است رفتار معقول نداشته باشد؛
 
· بودجه‌ی فرد ممکن است، خطی نباشد؛
 
· فرد ممکن است با استفاده از اعتبار یا قرض الحسنه بودجه‌ی خود را تغییر دهد؛
 
· و موارد دیگر.       
 
- رقابت کامل در بازار و انحصارها:
 
در بازار ممکن است رقابت کاملی که اقتصاددانان ذکر می‌کنند وجود نداشته باشد. همان طور که اقتصاددانان در واقعیت، رقابت کامل را عین سطح بدون اصطحکاک در فیزیک می‌دانند که عملاً وجود ندارد. شرایط وجود رقابت کامل عبارت‌اند از:
 
- مصرف کننده‌ی زیاد؛
 
- تولید کننده‌ی زیاد؛
 
- کالاهای زیاد به تعداد از هر نوع در بازار؛
 
- سلیقه‌ی تولید کننده و مصرف کننده مشخص باشند؛
 
- مصرف کننده و تولید کننده معقول عمل کنند؛
 
- تمامی کالاها در بازار عرضه شوند؛
 
- تولید کننده و مصرف کننده به دنبال حداکثر کردن نفع شخصی ‌باشند؛
 
عملاً این شرایط در بازار حکمفرما نمی‌باشد و رقابت در بازار کامل نیست و انواع مختلفی از انحصار و غیره را در بازار شاهدیم که دو یا چند تولید کننده تبانی کرده و عرضه را کنترل و به میل خود قیمت را در جهت منافع خودشان تغییر می‌دهند. به همین علت است که در آمریکا قوانین ضد انحصار وضع شده است. چرا؟ برای این‌که بازار اتوماتیک و خودکار است، ولی گروهی از آن به نفع خود استفاده می‌کنند و این اشکال سیستم خودکار بازار را می‌رساند.

 

از اشکالات سیستم خودکار بازار این است که انواع مختلفی از انحصار و غیره را در آن شاهدیم که دو یا چند تولید کننده تبانی کرده و عرضه را کنترل و به میل خود قیمت را در جهت منافع خودشان تغییر می‌دهند چرا که بازار اتوماتیک و خودکار است، ولی گروهی از آن به نفع خود استفاده می‌کنند .


 مسأله‌ی مهم این است که چون تولید انبوه باعث کاهش هزینه می‌شود، برخی از مؤسسه‌ها با استفاده از کاهش هزینه‌ی نهایی[10] به تولید انبوه[11] روی می‌آورند و به انحصار کنندگان بزرگ تبدیل می‌شوند که نمونه‌ی آن‌ها ایجاد شرکت‌های چند ملیتی است که از مرز ملی فراتر رفته و در سطح بین المللی فعالیت تولیدی دارند و درآمد آن‌ها چندین برابر محصول ناخالص داخلی تعداد زیادی از کشورهای در حال توسعه است که نمونه‌ی آن در تاریخ، فعالیت شرکت نفت انگیس در ایران بود که با تلاش دولت و نخست‌وزیر آن زمان، صنعت نفت ملی شد.
 
- نفع شخصی یا خدمت:
 
همان طور که مشخص است، انگیزه در سیستم سرمایه‌داری نفع شخصی است. در برخی موارد تعارض بین نفع شخصی و عمومی به وجود می‌آید که غالباً نفع شخصی غلبه پیدا می‌کند. موارد زیادی از این قبیل می‌توان یافت که مثلاً فرد در یک مسؤولیت عمومی از اطلاعات در اختیارش به نفع خود استفاده می‌کند. در کار دولتی به طور معمول انگیزه خدمت است، ولی مثلاً در شهرداری ممکن است فرد علاوه بر مزد خود مبالغی را دریافت کند که در جهت نفع شخصی او است یا فرد رانتی را برای خود در کار دولتی ایجاد می‌کند یا این‌که از امتیازاتی که باید در خدمت جامعه باشد، خود استفاده می‌کند. بدین ترتیب، انگیزه‌ی فرد باید خدمت باشد ولی او نفع شخصی خود را با خدمت در کار دولتی مخلوط کرده و سو استفاده می‌کند. در این رابطه، «شهید نورایی» در کتاب «افسانه‌ی زنبوران» خود به خوبی نفع شخصی را که انگیزه‌ی حرکت زنبوران در این داستان است، توضیح می‌دهد سپس در این افسانه به یک باره نفع شخصی را با انگیزه‌ی دیگری از کار می‌اندازد که کل سیستم از کار می‌افتد. در هر حال مشخص نبودن حد و مرز نفع شخصی یک مشکل در اقتصاد سرمایه‌داری است که در اقتصاد سوسیالیستی ـ آن ـ حذف شده و در اسلام به داشتن ضروریات زندگی و سپس خدمت به مردم تبدیل می‌شود. بدین ترتیب ناهماهنگی و تضاد در نفع شخصی و نفع عمومی[12]‌در اقتصاد سرمایه‏داری در برخی موارد منجر به از بین رفتن منافع عمومی شده و افراد به جای تأمین نفع عمومی، نفع خود را دنبال می‌کنند. این زمینه‌ی فسادی است که افراد به استفاده از آن وسوسه شده و سیستم بازار آزاد قادر به کنترل آن نیست.
 
- انتقاد مارکس از اقتصاد سرمایه‌داری و ارایه‌ی مدل جدید 
 
«مارکس» نیز به انتقاد از سیستم سرمایه‌داری پرداخته و ذکر می‌کند که کارفرما در این سیستم کارگر را استثمار می‌کند، لذا همیشه تضاد منافع بین کارگر و کارفرما وجود دارد که منجر به واژگونی سیستم سرمایه‌داری می‌شود. از این رو دلیل شکست سیستم سرمایه‌داری را این تضاد داخلی مطرح کرده و اضمحلال سیستم سرمایه‌داری را مطرح می‌کند. از دیگر جهت، مارکس با انتقاد از تئوری ارزش سرمایه‌داری بر اساس مطلوبیت، تئوری ارزش کار به عنوان نظریه‌ی جانشین را ارایه می‌نماید که به مبنای ارزش در اقتصاد سوسیالیستی تبدیل می‌شود. بدین ترتیب، مارکس مدل سوسیالیزم را طرح و پایه‌ریزی می‌کند که اکنون مدل چین، کوبا و به نحو تغییر یافته‌ای شوروی سابق و روسیه‌ی کنونی نیز از این مدل الگو برداری و آن را اجرا کرده‌اند.
 
در ادامه مارکسیت‌های جدید ذکر می‌کنند که در ساختار سیستم سرمایه‌داری اشکال وجود دارد که در این رابطه «اندره کنارد فرانک» تئوری ماه و ستاره[13] را مطرح می‌کند و «پل بارن» (Paul Barren) تئوری وابستگی[14] را در رد سیستم سرمایه‌داری طرح می‌نماید.
 
- دیگرانتقادهای وارد به الگوی سرمایه‌داری:
 
در بازار خودکار ذکر شده از برخورد عرضه و تقاضا است که قیمت تعیین می‌شود؛ حال اگر عرضه و تقاضا با هم برخورد نداشته باشند در آن صورت از نظر تئوری سیستم جواب نداشته و مبهم می‌ماند. در این‌جا باید دانست که عرضه از حداکثر نمودن تابع تولید با توجه به هزینه‌ها به دست می‌آید. در این‌جا فرض‌هایی برای تولید کننده و رفتار آن در نظر گرفته می‌شود که معلوم نیست آن فرض‌ها در طول تولید ثابت بمانند یا مثلاً در منحنی‌های بی‌تفاوتی اگر به یک باره شکل منحنی بی‌تفاوتی به گونه‌های استثنایی باشد، باز در آن صورت حداکثر شدن مطلوبیت مصرف کننده با مشکل مواجه می‌شود، یعنی سیستم از نظر تئوری با اشکال مواجه خواهد شد.
 
موارد ذکر شده در فوق بخشی از اشکالات تئوریکی است که در اقتصاد سرمایه‌داری وجود دارد که بررسی دقیق آن را می‌توان مورد به مورد ادامه داد که خود به تحقیقی مفصل نیاز خواهد داشت، ولی آن‌چه که مشخص است این مطلب است که از نظر تئوری این الگو با مشکل روبه‌رو است و هر آن ممکن است یکی از نقایص بروز و سیستم دچار بحران شود.(*) 
 
 پی‏نوشت‏ها:
 
[1] کنفرانس تجارت و توسعه‌ی ملل متحد United Nations Conference on Trade and Developmen
 
[2] وقتی مدل دارای اشکال است دیگر نباید از راه حل‌های ارایه شده‌ی این سیستم استفاده کرد و یا در آن چارچوب تجزیه و تحلیل نموده و راه حل ارایه نمود.
 
[3] طرحی توسط اینجانب در سال 1382 به نام الگوها، استراتژی‌ها و الگوی جدید توسعه برای کشورهای در حال توسعه ارایه شده است.
 
[4] General theory of money and interest rate


[5]   in the log run we are all dead (در دراز مدت همه مرده‌ایم)
 
[6]  Keynesianها در واقع بعد از کینزو به ابتکار وی در مقابل کلاسیک‌ها با طرحی برای رفع اشکالات آن‌ها به وجود آمدند که در مقابل مکتب اقتصادی شیکائو قرار دارند.
 
[7] همیشه در سطح جهان برای منافع اول تئوری سازی و سپس آن را اجرا می‌کنند تا منافع تأمین گردد.
 
[Saturation [8 وقتی به وجود می‌آید که فرد اشباع شده و تمایلی به مصرف بیش‌تر ندارد.

 

[9] منحنی مقعر و محدب معادل Convex Concave
   
[10] هزینه‌ی نهایی یعنی هزینه‌ی آخرین واحد محصول تولیدی

 

[11] تولید انبوه معادل Mass production 

[12] در ادارات در واقع انگیزه باید خدمت باشد ولی افراد در کار اداری نیز نفع شخصی خود را دنبال می‌کنند که نمونه‌های زیادی از تجارت آقا زاده‌ها را می‌توان یافت. مداخله‌ی شهرداری در ساخت سازها و ایجاد شرکت‌ها از این قبیل است. باید توجه داشت که نمی‌توان اداره را شرکتی کرد یعنی نفع شخصی به آن دمید و اگر چنین شد، فساد ایجاد خواهد شد.
 
[13]  تئوری ماه و ستاره Theory of metro pole satellite
 
[14] تئوری وابستگی اقتصادی  Dependence theory


ادامه دارد...

 

* دکتر محمد‏نبی حسنی‏پور؛ دکترای اقتصاد/انتهای متن/


کد مطلب: 10096  |  تاريخ: ۱۳۹۶/۷/۲۴  |  ساعت: ۱۳ : ۳۰

نظرات ارسال شده
سفير فيلم
تبيين
پايگاه رصد انديشه‏هاي استرات‍‍ژيك
پايگاه هسته‏اي ايران