بررسی شاخصه‌های پیشرفت درون‌زا
الگوی معیار
اگر میان نخبگان کشور حول الگوی پیشرفت، اجماع وجود نداشته باشد، با آمدن و رفتن دولت‌ها و حتی تغییر در کابینه‌ها، نگرش‌های متفاوت و بعضاً متناقض در باب نقشۀ راه کشور مشاهده می‌شود.
گروه سیاسی اندیشکده برهان/ حمیدرضا رحیمی؛ پدیده و مفهوم توسعه، امری نوین و متأخر محسوب می‌شود که در معنای عام خود، یکی از مؤلفه‌های اساسی فرایند کلان مدرنیته در چند قرن اخیر است.در جهانی که در آن زندگی می‌کنیم، توسعه امری عارضی است که هیچ فرهنگ و تمدنی بی‌نیاز از پاسخ‌گویی و نحوی از مواجهه (مثبت یا منفی، استقبال یا استنکاف) با این پدیده نیست. توسعه با دگرگون کردن مناسبات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، زیست مألوف و تاریخی ملت‌ها و فرهنگ‌های گوناگون را بر هم زده است و با رسوخ به درون آن‌ها، حتی فرهنگ‌های درخودفرورفته و منزوی را که برای قرون و اعصار متمادی در هیچ ارتباطی با محیط بیرونی نبودند، متوجه حضور خود کرده است.
 
در جهان اسلام نیز این امکان وجود ندارد که از مسئلۀ توسعه روی برگرداند و به مقطع پیش از تولد این پدیده بازگشت. چه بخواهیم و چه نخواهیم، این پدیده بر ما عارض گشته است و گریزی از پاسخ دادن به آن وجود ندارد.
تأثیرگذاری و همه‌گیر بودن این پدیده سبب شده است تا توسعه و الگوهای آن، موضوع مباحثات و منازعات نظری فراوانی در جوامع مختلف باشد. پس از فروپاشی شوروی، یکه‌تازی آمریکا در رقابت‌های استعماری سبب شد تا با تسریع فرایند جهانی‌سازی، الگوی رشد سرمایه‌داری توسط نسخه‌های تجویزی سازمان‌های بین‌المللی مانند بانک جهانی، صندوق بین‌المللی پول و سازمان تجارت جهانی، به‌مثابۀ تنها راه توسعه تبلیغ شود. در چارچوب این نگاه، توسعه در شرایط وابستگی متقابل و ادغام در بازارهای بین‌المللی و در همکاری و گشودن درهای تجارت و اقتصاد به‌سوی کشورهای موسوم به شمال (قدرت‌های استعماری) ممکن می‌گردد.
 
برمبنای این نگرش، در شرایط جهانی‌سازی اقتصاد، تجارت، فرهنگ و سیاست بین‌الملل، مفاهیمی چون استقلال، مقاومت و نگاه به درون، اساساً مفاهیمی بی‌معنا هستند. با این وجود، علی‌رغم تبلیغات فراوان، مشاهده و بررسی تجربۀ کشورهایی که در مسیر الگوی سرمایه‌داری وابسته و برون‌زا گام برداشته‌اند نشان داده است که فقر و شکاف‌های طبقاتی، بحران‌های اقتصادی ادواری، شورش‌ها و بی‌ثباتی‌های سیاسی، فرار سرمایه‌های مالی به‌همراه تزلزل، تأثیرپذیری و وابستگی سیاسی، تنها بخشی از آفات گام نهادن در این مسیر است.
ناگفته پیداست که جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان دولتی که در کانون جبهۀ مقاومت در برابر قدرت‌های بین‌المللی قرار دارد، به‌درستی با رهبری و هدایت رهبر معظم انقلاب و تأکیدات ایشان، الگوی پیشرفت ایرانی-اسلامی را در چارچوبی درون‌زا و مبتنی به ظرفیت‌ها و توانمندی‌های درونی یافته است. در این مقاله سعی داریم تا به برخی از شاخصه‌های پیشرفت درون‌زا بپردازیم.
 
تکیه بر دانش بومی؛ تلاش برای گسترش علم و به دست آوردن دانش غربی
ادعاهای مطلق‌نگر و جهان‌شمول الگوهای توسعۀ غربی هیچ‌گاه به‌اندازۀ امروز مورد تردید نبوده است. تجربۀ آمیخته با شکست‌ها و بحران‌های متعدد بسیاری از کشورهای جهان سوم که پای در راه الگوهای توسعۀ وابسته به بیرون نهاده‌اند، باور به رویکردی انتقادی و بازاندیشانه نسبت به الگوهای توسعه‌ای ترویج‌شده توسط نهادهای بین‌المللی و تکیه بر دانش بومی را بیش از هر زمان دیگری، قابل پذیرش نموده است.
رهبر معظم انقلاب در لزوم کسب علوم و دستاوردهای دانش غرب و سپس فراتر رفتن از آن می‌فرمایند: «نمی‌گویم از علم آن‌ها استفاده نکنیم، اما نسخۀ آن‌ها مال خودشان. علم آن‌ها را یاد بگیریم، اما نسخۀ بیماری خودمان را خودمان بنویسیم تا مورد اعتماد خودمان باشد، تا بتوانیم به آن تکیه کنیم، اطمینان کنیم.»(1)
از دهۀ 1970 به بعد، دانش بومی به‌طور فزاینده‌ای به‌عنوان منبع اساسی و باارزش جوامع جهان سوم به‌منظور دستیابی به توسعه، به رسمیت شناخته شده است. در واقع این دانش به‌عنوان راه‌حلی برای پاسخ به شکست نظریه‌های بزرگ توسعه، توسط کشورهای بزرگ در نظر گرفته می‌شود.
علت شکست بسیاری از برنامه‌های توسعه، منطبق نبودن آن‌ها با دانش بومی است. نقدی که از این منظر می‌توان بر معتقدان توسعه برون‌زا داشت، این است که در کشور ما (و در چارچوب آرمان‌های انقلاب اسلامی)، توسعه و پیشرفت بدون بهره‌گیری از ارزش‌های ایرانی-اسلامی عملاً ممکن نیست، زیرا مردم سالیان متمادی با این ارزش‌ها و باورها زندگی کرده‌اند و توسعه‌ای که این ارزش‌ها را نادیده بگیرد، چندان مقبولیت و مشروعیت نخواهد یافت و منجر به شکست خواهد شد. بنابراین به‌کارگیری دانش بومی قابلیت‌های فراوانی برای توسعۀ درون‌زا دارد.(2)
 
انتخاب یک پایۀ تئوریک براساس شرایط زمانی و مکانی
به‌طور کلی، در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، دو دیدگاه در مورد تئوری توسعه وجود دارد. عده‌ای معتقدند در دنیای امروز، برای دستیابی به توسعه و برخورداری از جامعه‌ای پیشرو، بیش از یک تئوری توسعه فارغ از شرایط زمانی و مکانی وجود ندارد و تمام کشورهای دنیا بدون توجه به موقعیت جغرافیایی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و... در حوزۀ داخلی کشور، باید از الگوی کشورهای توسعه‌یافته پیروی کنند. عده‌ای دیگر در نقطۀ مقابل دیدگاه یادشده قرار دارند و بر این باورند که توسعه را باید در قالبی خودی و مبتنی بر ویژگی‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی کشور و بدون توجه به تجارب و دستاوردهای کشورهای دیگر و ماهیت علمی این پدیده، سامان‌دهی کرد.
 
رهبر معظم انقلاب اسلامی برای دیدگاه نخست که تقلید و پیروی محض از الگوهای توسعۀ کشورهای توسعه‌یافته را تجویز می‌کند، فرموده‌اند: «...امروز در چشم بسیاری از نخبگان ما، بسیاری از کارگزاران ما، مدل پیشرفت تنها مدل‌های غربی است. توسعه و پیشرفت را باید از روی مدل‌هایی که غربی‌ها برای ما درست کرده‌اند، دنبال و تعقیب کنیم. امروز در چشم کارگزاران ما، این است و این چیز خطرناکی است، چیز غلطی است؛ هم غلط است، خطاست، هم خطرناک است...»(3)
امروزه در محافل علمی غربی نیز آموزه‌های توسعۀ تک‌خطی به زیر سؤال رفته است و مکاتب و نظریه‌هایی چون تاریخ‌گرایان و نیز نهادگرایان، شکل و الگوی توسعۀ غربی را پدیده‌ای تاریخی که وابسته به زمان و مکان مشخصی است، می‌دانند و قابلیت تعمیم این الگوها با ادعاهای جهان‌شمول و فارغ از زمان و مکان را به‌شدت نفی می‌کنند.(4)
 
رهبر معظم انقلاب در لزوم کسب علوم و دستاوردهای دانش غرب و سپس فراتر رفتن از آن می‌فرمایند: «نمی‌گویم از علم آن‌ها استفاده نکنیم، اما نسخۀ آن‌ها مال خودشان. علم آن‌ها را یاد بگیریم، اما نسخۀ بیماری خودمان را خودمان بنویسیم تا مورد اعتماد خودمان باشد، تا بتوانیم به آن تکیه کنیم، اطمینان کنیم.»
 
 
تکیه بر مردم و عدم تمرکز
یکی از چالش‌هایی که عمدۀ کشورهای جهان سوم در مسیر تقلید از الگوهای توسعۀ غربی با آن مواجه بوده‌اند، شکاف میان دولت و ملت است. این‌گونه دولت‌ها که عموماً دولت‌هایی دست‌نشانده و در رابطه‌ای استعماری با ابرقدرت‌ها بوده‌اند، در مسیر اجرای نسخه‌های تجویزی توسعه توسط دولت و به‌شکلی تمرکزگرایانه و آمرانه با بحران‌های روزافزون مشروعیت و شکاف فقیر و غنی مواجه بوده‌اند. این قبیل بحران‌ها و شکاف‌ها دقیقاً همان مسئله‌ای است که ملت ما در قالب الگوی توسعۀ وابسته و تمرکزگرای پهلوی، آن را تجربه نمود.
انقلاب اسلامی شکاف دولت-ملت را برای همیشه در کشور ما از بین برد. با این‌حال، سهیم شدن و مشارکت مردم در امر توسعۀ کشور، نیازمند الگوسازی دقیقی است که کم‌وبیش فقدان آن احساس می‌شود. تجربۀ برنامه‌ریزی اقتصادی متمرکز در بیشتر کشورهای جهان، نشان داده است که برنامه‌ریزی اقتصادی بخشی متمرکز که نگرشی از بالا به پایین دارد، پاسخ‌گوی حرکت توسعۀ یک کشور نبوده است. از این‌رو، برمبنای اصل 44 قانون اساسی، حرکت گسترده‌ای برای سهیم کردن هرچه بیشتر جامعه در اقتصاد کشور آغاز شده است. رهبر معظم انقلاب در مورد این اصل در اقتصاد کشور می‌فرمایند: «بینید روح اصل 44 هم این بود که ما بتوانیم اولاً سرمایه‌های مردم و بعد مدیریت مردم را وارد عرصۀ اقتصاد کنیم. باید سرمایه‌های مردم و مدیریت مردم وارد عرصۀ اقتصاد بشود؛ والّا اگر مدیریت‌ها دولتی باقی ماند، آن مقصود حاصل نخواهد شد.»(5)
 
اساساً توسعۀ ملی در کشورهای جهان سوم، بیش از هر چیز، به مشارکت فعال و وفاق اجتماعی مؤثر افراد جامعه وابسته است. فقدان این مشارکت و وفاق اجتماعی، زمینۀ برخورد و اختلاف و تضاد را در میان عملکرد بخش‌های مختلف (خصوصی و عمومی) جامعه فراهم می‌آورد و بخش اعظم منابع کمیاب این کشور صرف مقابله با عوارض نامطلوب این برخوردها می‌گردد. از این‌رو، نگرش برنامه‌ریزان و خط‌مشی تدوین‌کنندگان باید معطوف به افزایش نقش مشارکت‌های مردمی در فرایند توسعه و به‌ویژه در زمینه‌های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی باشد.(6)
 
تلاش برای استفاده از ظرفیت سرمایه‌های انسانی و فیزیکی داخلی
در الگوی پیشرفت درون‌زا، اتکا بر ظرفیت‌های سرمایۀ انسانی و فیزیکی داخلی، شرط توسعۀ پایدار و مستقل و بدون تأثیرپذیری از فشارها و تلاطم‌های اقتصاد بین‌الملل دانسته می‌شود. در این میان، توجه به ظرفیت سرمایه‌های انسانی، شاخصه‌ای است که به‌عنوان عمده‌ترین منبع استراتژیک هر سازمان یا هر جامعه‌ای در توسعۀ درون‌زا شناخته می‌شود. در واقع جوامعی در بلندمدت قرین موفقیت خواهند شد که بتوانند منابع انسانی خود را به‌طور صحیح و اصولی توسعه و پرورش دهند و همراه با تقویت دانش و معرفت و مهارت‌های فنی لازم، افرادی پرکار و معتقد و مؤمن بسازند.(7)
یکی از مهم‌ترین فرصت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی ایران، داشتن جمعیتی جوان، آموزش‌پذیر و یادگیرنده است. مجمع جهانی اقتصاد به‌تازگی گزارشی را در مورد رتبۀ کشورهای جهان به‌لحاظ شاخص «سرمایۀ انسانی» منتشر کرده است. به اعتقاد این مجمع، در قرن بیست‌ویکم، «استعداد» عامل اصلی نوآوری، رقابت‌پذیری و رشد خواهد بود. در این گزارش که 124 کشور جهان را مورد بررسی قرار داده، ایران در شاخص سرمایۀ انسانی، با کسب امتیاز 2/63 درصد، رتبۀ 80 را به خود اختصاص داده است. این در شرایطی است که رتبۀ ایران در گزارش قبلی که مربوط به سال 2013 بود، 94 اعلام شده بود.(8)
 
نخبگان متمایل به پیشرفت
آخرین شاخصۀ پیشرفت درون‌گرا که در این متن مورد بررسی قرار می‌گیرد را می‌توان وجود درکی مشترک از چشم‌انداز پیشرفت در میان نخبگان کشور دانست. اگر میان نخبگان کشور حول الگوی پیشرفت، اجماع وجود نداشته باشد، با آمدن و رفتن دولت‌ها و حتی تغییر در کابینه‌ها، نگرش‌های متفاوت و بعضاً متناقض در باب نقشۀ راه کشور مشاهده می‌شود.
در کشور ما، این درک مشترک برای مجموعۀ نخبگان کشور در باب الگوی پیشرفت، باید حول رهنمودهای رهبر معظم انقلاب در باب الگوی ایرانی-اسلامی پیشرفت شکل بگیرد و باید به‌مثابۀ نقشۀ راه پیشرفت کشور به آن نگریسته شود. بازتاب و انعکاس این رهنمودها را می‌توان در سند چشم‌انداز 1404 دید. مقام معظم رهبری در باب ضرورت حرکت مجموعۀ نخبگان کشور در مسیر این سند می‌فرمایند: «این سند چشم‌انداز چیز مهمی است. این را دست‌کم نباید گرفت. شاید بتوان گفت که بعد از قانون اساسی، ما هیچ سندی را در کشور به این اهمیت نداریم. یک نگاه کلان و بلندمدت است.»(9)
 
نتیجه‌گیری
در مقالۀ پیش‌ رو، سعی شد تا به برخی از شاخصه‌های توسعۀ درون‌زا پرداخته شود. برای نظام جمهوری اسلامی به‌عنوان نظامی با هویت انقلابی، راهی جز اتکا به منابع، امکانات، سرمایه‌ها و ظرفیت‌های درونی برای گام نهادن در مسیر توسعه وجود ندارد. امروزه با توجه به انتقادهای جدی و نتایج نامطلوب توسعۀ برون‌زا که مروج نوعی وابستگی و تقلید در ابعاد مختلف شده است، توجه به سیاست‌های توسعۀ درون‌زا و پایدار، مورد توجه بیشتری قرار گرفته است.(10)
در پایان اشاره به تصویری که رهبر معظم انقلاب از الگوی ایرانی-اسلامی پیشرفت دارند، برای روشن شدن چشم‌انداز و مقصد حرکت مطلوب نظام در مسیر الگوی توسعۀ درون‌زا، مناسب به نظر می‌رسد: «الگوی نظام جمهوری اسلامی، الگوی اسلامی است؛ یعنی الگوی پیشرفت و توسعه و رفاه، همراه با عدالت و برادری و محبت و عطوفت بین قشرها و پر شدن شکاف بین فقیر و غنی در جامعه. پیشرفت جامعه به این شکل که با معنویت همراه است، مورد نظر اسلام است.»(11)
 
پی‌نوشت‌ها
1. بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار با دانشجویان دانشگاه‌های یزد، 13 دی 1386.
2. هزارجریبی، جعفر و صفری شالی، رضا (1390)، کاربست نظریۀ بنیانی در شناخت دانش بومی، دانش بومی، ش1، ص45.
3. بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار با استادان دانشگاه‌های استان خراسان در دانشگاه فردوسی مشهد، 25 اردیبهشت 1386.
4. میرجلیلی، حسین (1386)، آموزه‌های مکتب تاریخی برای تحلیل اقتصاد ایران، پژوهشنامۀ اقتصادی، ش26، ص43-76.
5. بیانات در دیدار رئیس‌جمهور و اعضای هیئت‌دولت، 8 شهریور 1389.
6. شریف (1382)، برنامه‌ریزی، توسعه و مشارکت مردم، پگاه حوزه، دهم آبان، ش107، ص10.
7. کاووسی، اسماعیل و احمدی، فخرالدین (1389)، جهانی شدن و توسعۀ منابع انسانی، فصلنامۀ مطالعات راهبردی جهانی شدن، ش1، ص80.
8. بهبود جایگاه ایران در شاخص سرمایۀ انسانی، دنیای اقتصاد، ش3487، 31 اردیبهشت 94.
9. بیانات در دیدار اعضای هیئت‌دولت، 18 شهریور 1388.
10. هزارجریبی و صفری شالی، همان، ص45.
11. بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در اجتماع بزرگ مردم رفسنجان، 18 اردیبهشت 1384.

 

*گر.ه سیاسی اندیشکده برهان/ حمیدرضا رحیمی، دانشجوی دکترای علوم سیاسی/ انتهای متن|


 

  

 

کد مطلب: 10202  |  تاريخ: ۱۳۹۶/۹/۲۵  |  ساعت: ۱۱ : ۲۰

نظرات ارسال شده
سفير فيلم
تبيين
پايگاه رصد انديشه‏هاي استرات‍‍ژيك
پايگاه هسته‏اي ايران