تبیینی بر تأثیر فلسفه ی صدرایی بر انقلاب اسلامی
قهرمان اسفار ملاصدرا
«اگر حوزه ی علمیّه به سراغ فلسفه نرود، نا اهلان متصدی آن خواهند شد» این انذار رهبر معظم انقلاب اسلامی به اساتید و متولیّات فلسفه ی اسلامی در کشور عمقی به اندازه ی مبانی انقلاب اسلامی دارد.
بیانات حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار دست‌اندرکاران برگزاری همایش ملی حکیم طهران «آقا علی مدرس زنوزی (حکیم مؤسس) حاوی تحذیر پرمایه و البته نگران کننده ای بود. ایشان در بخشی از سخنان خود فرمودند: « دعوت جوانهای ما به علوم عقلی، بسیار مهم است؛ توجّهِ حوزه‌ها به علوم عقلی و بخصوص فلسفه، خیلی مهم است. اگر چنانچه فلسفه را شما از قم بردارید، کسانی در جاهای دیگر، متصدّیِ تبیین فلسفه و تدریس فلسفه میشوند که اهلیّت و صلاحیّت این کار را ندارند؛ کمااینکه الان می‌بینیم بعضی از افرادی که در غیر قم به‌عنوان فلسفه‌دان شناخته میشوند و مطرح میشوند، اطّلاعاتشان از فلسفه سطحی است؛ نه اینکه اطّلاع ندارند امّا اطّلاعاتشان عمیق نیست، سطحی است؛ یک چیزی خوانده‌اند و یک اصطلاحی را بر زبان جاری میکنند؛ خب این خوب نیست؛ خوب است که در خود قم باشد، در حوزه‌ی علمیّه باشد. تهران هم همین‌جور.»
برخی در مقام بیان تفاوت فلسفه ی غربی و اسلامی به تحقق نظامات سیاسی مختلف بر مبنای تفلسف غربی و عدم وجود نتیجه ی ملموس سیاسی در بستر فلسفه ی اسلامی اشاره می کنند. شاهد مثال آن را نیز خالی بودن کتب فلسفی چون شفاء ابن سینا و حکمت متعالیه ی ملاصدرا از بیان أمر سیاسی دانسته و در ردّ مدینه ی فاضله ی فارابی به عنوان طرح کلی از یک نظام سیاسی آن را بیش از حد آرمانی و انتزاعی میدانند که اساساً واقعیّتی در ورای خود ندارد.
فارغ از اینکه در غرب هماره بحران ها بوده اند که فلسفه ساخته اند و در واقع تأخّر نظریه ی سیاسی از بحران سیاسی مشهود است، در این نوشتار تبیین نظریه ی سیاسی و حکومت سیاسی بر مبنای فلسفه ی اسلامی مورد بحث قرار می گیرد. یعنی اگر در ایتالیای ماکیاولی اختلاف و تشنج مسئله است، در انگلستان توماس هابز بحران امنیّت وجود دارد یا برای جان لاک بحران آزادی سبب تولید فلسفه ی لیبرالیسم است و... این مسئله و مشکل است که منجر به تولید یک فلسفه ی سیاسی شده است. به عبارت دیگر بر مبنای آنچه "توماس اسپریگنز" در کتاب "فهم نظریه های سیاسی" بیان میکند، هر نظریه پردازی سیاسی در چهار مرحله اتفاق می افتد:
1) مشاهده و شناسایی بحران و مشکلی که جامعه را درنوردیده است که عقل آدمی را به تحرّک و غلیان وادار میکند. 2) تشخیص علل واقعی مشکلات و نابسامانی ها که اغلی به صورت ملموس قابل رؤیت نیست. 3) بازسازی ذهنی جامعه ی سیاسی و ارائه ی یک نظم سیاسی جدید مبتنی بر هنجارهای اصلی برای رسیدن به یک آرمانشهر. 4) ارائه ی راه حل و درمان و در واقع راهکار مشخّص برای رسیدن به آن هنجار اصلی. (اسپریگنز، توماس، فهم نظریه های سیاسی، ترجمه فرهنگ رجایی، انتشارات آگاه، 1384)
 

آبشخور فلسفی انقلاب اسلامی ایران که توسّط امام خمینی (ره) از یک جهان بینی به عرصه ی عمل سیاسی منجر شد، حکمت متعالیه و فلسفه ی صدرایی است که امام در گفتگوی با حسنین هیکل مصری که از ایشان سؤال میکند که کدام شخصیت جز پیامبر(ص) و امیرالمؤمنین (ع) و کدام کتاب غیر از قرآن بر شما اثر گذار بوده است به صراحت می فرمایند: « احتیاج به تأمل دارد. کتابهای زیادی ما داریم؛ شاید بتوان گفت در فلسفه: ملاصدرا»

 
طبیعی است که در این روش فهم، ایدئولوژی و جهان بینی نظریه پرداز از جایگاه مهمی برخوردار باشد. همین جهان بینی و اعتقاد به یک فلسفه ی خاص است که میتواند یک اندیشمند سیاسی را بسیار پیش و بیش از سایرین متوجه بحران نماید. در همین راستا باید گفت که آبشخور فلسفی انقلاب اسلامی ایران که توسّط امام خمینی (ره) از یک جهان بینی به عرصه ی عمل سیاسی منجر شد، حکمت متعالیه و فلسفه ی صدرایی است که امام در گفتگوی با حسنین هیکل مصری که از ایشان سؤال میکند که کدام شخصیت جز پیامبر(ص) و امیرالمؤمنین (ع) و کدام کتاب غیر از قرآن بر شما اثر گذار بوده است به صراحت می فرمایند: « احتیاج به تأمل دارد. کتابهای زیادی ما داریم؛ شاید بتوان گفت در فلسفه: ملاصدرا، از کتب اخبار: کافی، از فقه: جواهر. علوم اسلامی ما خیلی غنی هستند؛ خیلی کتب داریم. نمی‌توانم برای شما احصا کنم.» (صحیفه امام، ج 5، ص 271) و یا در نامه ی به گرباچف رهبر شوروی سابق می فرمایند: « از اساتید بزرگ بخواهید تا به حکمت متعالیه صدرالمتألهین رضوان‌الله تعالی علیه و حشره‌الله مع‌النبیین و‌الصالحین مراجعه نمایند، تا معلوم گردد که حقیقت علم همانا وجودی است مجرد از ماده؛ و هرگونه اندیشه از ماده منزه است و به احکام ماده محکوم نخواهد شد.»
حقیقت تأسیس فلسفی انقلاب اسلامی را آیت الله جوادی آملی در کتاب "بنیان مرصوص" خود آنجا به اوج می رساند که حکومت اسلامی متشکّل توسّط امام را مبتنی بر اسفار اربعه ی ملاصدرا دانسته و امام را قهرمان آن لقب داده که انقلاب اسلامی نتیجه و محصول سفر چهارم (سفر فی الخلق بالحق) آن است.
بر این اساس امام خمینی متأثّر از نظریه ی "حرکت جوهری" در فلسفه ی صدرا، نمیتواند در برابر طاغوت سکوت کرده و انفصال میان حکومت و حق را مهمترین فساد تشخیص میدهد. ایشان مبتنی بر فلسه ی وجودی و نظام تشکیکی آن، خداوند را تنها تأثیر گذار در عالم دانسته که جملاتی چون "آمریکا هیچ غلطی نمی تواند بکند" یا " من توی دهن این دولت میزنم" و "شن ها مأمور خدا بودند" همگی حکایت از تأثیر این فلسفه بر جان امام است. در رتبه ی بعدی امام خود را در جایگاه عارف سالک ملزم به طیّ اسفار اربعه می داند:
سیر و سلوک فلسفی و عرفانی
سفر من الخلق الی الحق
آغاز مبارزه با طاغوت و تبعید
سفر دومسفر بالحق فی الحق
انقلاب اسلامی
سفر سومسفر من الحق الی الخلق بالحق
تشکیل حکومت اسلامی
سفر چهارمسفر فی الخلق بالحق
 
بر این اساس و مطابق نظریه ی اسپریگنز، جمهوری اسلامی حاصل فلسفه ی سیاسی امام خمینی مبتنی بر فلسفه ی ملاصدراست که هم در آغاز و مبانی و هم سیر تطورات و نیز اهداف از زمینه ای الهی برخوردار است. یعنی رهبر کبیر انقلاب بحران را در جدایی جامعه از حق می بیند و ریشه ی مشکلات را در اتکای به طاغوت در میابد و جامعه ی آرمانی اش را در نظامی مبتنی بر نظام حق و تکلیف الهی و مقرّب به خداوند متعال می بیند و راه رسیدن به قرب را منحصرا در حکومت اسلامی تصویر می کند؛ آنجا که در ابتدای همان کتاب "ولایت فقیه" تصور ولایت فقیه را موجب تصدیق آن میدانند.
 
حقیقت تأسیس فلسفی انقلاب اسلامی را آیت الله جوادی آملی در کتاب "بنیان مرصوص" خود آنجا به اوج می رساند که حکومت اسلامی متشکّل توسّط امام را مبتنی بر اسفار اربعه ی ملاصدرا دانسته و امام را قهرمان آن لقب داده که انقلاب اسلامی نتیجه و محصول سفر چهارم (سفر فی الخلق بالحق) آن است.
 
بر این اساس چاره ای نیست از اینکه برای پیشرفت متوازن و رشد جامعه در بخش های اقتصادی و فرهنگی و اجتماعی به مبانی فلسفی اسلامی تمسّک شود تا زنجیره ی فلسفی تمدّن اسلامی کامل گردد. طبعاً اخلال به این فلسفه و نظام سیاسی چه در جهت کم کاری و ضعف در آموزش آن، و یا بی اعتنایی کارگزاران حکومتی و مردم به مبانی آن میتواند حکومت جمهوری اسلامی را خفیف و پوک نماید و امر استحاله ی نظام در اختیار غیر قرار گیرد. 
 
*محسن خاکی/ گروه سیاسی اندیشکده برهان/ انتهای متن|

کد مطلب: 10587  |  تاريخ: ۱۳۹۷/۲/۸  |  ساعت: ۲۰ : ۵۸

نظرات ارسال شده
سفير فيلم
تبيين
پايگاه رصد انديشه‏هاي استرات‍‍ژيك
پايگاه هسته‏اي ايران