تجدید مطلع در حوزه‌ی کتاب(6)؛
سرانه‌ی مطالعه‌ی کتاب در ایران و برخی کشورهای جهان
با توجه به عدم سنجش میزان اوقات فراغت ایرانیان به نسبت دیگر ملت‌ها، مقایسه‌ی خام آن با سرانه‌ی مطالعه در دیگر کشورها چندان دقیق نخواهد بود اما همین وضعیت به نسبت خوب جهانی، وضعیت مطلوبی نیست. چرا که کتاب در جمهوری اسلامی ایران، دارای جایگاهی راهبردی و ملی است و باید در صدر فعالیت‌های فرهنگی جامعه قرار گیرد.
 گروه فرهنگی-اجتماعی اندیشکده برهان/ محمد سرشار؛ ابراز نارضایتی رهبر معظم انقلاب از وضعیت کتاب در کشور در نخستین دیدار کتابداران و مسوولان نهاد کتابخانههای عمومی کشور در 29 تیر ماه سال 1390، هشداری جدی بود که متأسفانه از سوی مسوولان رسمی و متصدیان حوزهی کتاب، مورد توجه قرار نگرفت. مقام معظم رهبری آن دیدار مهم را، بهانهای برای «تجدید مطلع» در حوزهی کتاب خواندند و با بیان برخی آسیبها و تهدیدهای مهم در این حوزه، پیشنهادهایی را نیز ارایه فرمودند. این سلسله مقالات میکوشد با آسیبشناسی حوزهی کتاب در جمهوری اسلامی ایران، براساس بیانات مقام معظم رهبری و رهنمودهای ایشان، به ارایهی الگویی بومی برای پیشرفت در این حوزه، کمک کند.
 
در بخش یکم تا سوم، شاخصهای رسمی ملی و جهانی توسعه در حوزهی کتاب مورد بررسی قرار گرفت و با پیشنهاد شاخص جدید «سرانهی تولید کتاب»، گوشهای از دلیل نگرانی مقام معظم رهبری از وضعیت کتاب در کشور، به نمایش درآمد. سپس، مشکلات کاهش شمارگان کتاب مورد بررسی قرار گرفت. در بخش چهارم مشکلات ناشی از افزایش تعداد عناوین کتاب، برشمرده شد و عدم رعایت الزامات این افزایش، مورد انتقاد واقع گردید. در بخش پنجم، موضوع «مبانی نظری سنجش سرانهی مطالعه» مورد بررسی قرار گرفت و با بیان سه مقدمه، چگونگی سنجش سرانهی مطالعه کتاب تبیین شد. در این بخش نیز، سنجشهای ملی و جهانی در حوزهی سرانهی مطالعه، مورد مطالعهی تطبیقی قرار میگیرد.
 
در بخش پیشین دربارهی مطالعهی قرآن و دیگر متون دینی و مذهبی بیان شد که: «در آمارهای جهانی، مطالعهی متون دینی جزو مطالعهی کتاب محسوب میشود. بنابراین غربیان، مطالعهی انجیل و تورات را نیز، مطالعهی کتاب به شمار میآورند.» یکی از خوانندگان آن بخش، نکتهای را به نگارنده متذکر شدند که اشاره به آن لازم است.
 
1. اگر فرد پرسش شونده مطالعهی کتابهای دینی و مذهبی را به عنوان مطالعه و کتابخوانی بپندارد؛ محاسبه نکردن این مطالعه به عنوان کتابخوانی، امر ناصوابی است.
 
2. به نظر نگارنده به طور معمول، فردی که به زبان عربی آشنایی ندارد؛ صرف روخوانی قرآن و دیگر کتابهای هم خانواده، آن را، «مطالعه» نمیپندارد. بدیهی است که خواندن قرآن و دیگر متون عربی همراه با توجه به ترجمهی فارسی آن، همان کتابخوانی است.
 
3. بررسیهای بیشتر این فقیر نشان میدهد در مواردی که غربیان، در کنار سنجش فعالیتهای فرهنگی، به سنجش فعالیتهای مذهبی شخص نیز توجه کردهاند؛ مطالعهی کتاب مقدس به طور خاص، به عنوان فعالیت مذهبی تلقی شده است. به عنوان نمونه، میتوان از راهنمای 2008م. «سنجش هارمونیک گذران وقت اروپاییان»[1] نام برد. بدیهی است که دلیل این تفکیک نیز، تلاش سنجشگران برای شناخت میزان فعالیتهای مذهبی افراد بوده است.
 
4. جمعبندی این تکمله این که اول، در سنجش سرانهی مطالعهی کتاب، نباید از پرسش شونده خواست تا مطالعهی متون دینی و مذهبی را استثنا کند (مگر در موارد خاص)؛ دوم، محاسبهی روخوانی و جمعخوانی قرآن به عنوان مطالعهی کتاب، در حالتی که پرسش شونده آن را مطالعهی کتاب نمیداند؛ راهی خطاست.
 
مرکز آمار کمیسیون اروپا (EuroStat) گزارشهای آماری متعددی را دربارهی کشورهای عضو اتحادیهی اروپا و همچنین کشورهای متقاضی عضویت در این اتحادیه، منتشر میکند. یکی از این گزارشهای آماری، گزارش «آمارهای فرهنگی» است که ویرایشهای 2007 و 2011 میلادی آن، در این بخش مورد بررسی قرار گرفته است. بخشی از این گزارش به «مشارکت فرهنگی» اختصاص دارد و وضعیت کتابخوانی را در 27 کشور عضو اتحادیهی اروپا نشان میدهد. براساس این گزارش، 28 درصد اروپاییان در 12 ماه گذشته هیچ کتابی نخواندهاند؛ 20 درصد یک یا دو کتاب، 14 درصد سه تا پنج کتاب و 37 درصد بیش از پنج کتاب خواندهاند.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
بنابراین فنلاند با 35 دقیقه، آلمان با 26 دقیقه، نروژ با 24 دقیقه، سوئد با 23 دقیقه، انگلیس با 15 دقیقه، فرانسه با 10 دقیقه، ایتالیا با 6 دقیقه و اسپانیا با 4 دقیقه سرانهی مطالعه در روز رتبههای یکم تا هشتم را به خود اختصاص دادهاند. این در حالی است که هر 5 کشور اول، دارای بیش از 5 ساعت اوقات فراغت روزانه هستند.
 
 مرکز آمار کمیسیون اروپا گزارش دیگری را با نام «مشارکت اروپاییان در فعالیت‌های فرهنگی»[2] در سال 2002م. منتشر کرده است. در این گزارش، کوشیده شده به این سؤال پاسخ داده شود که «آیا اروپاییان در 12 ماه گذشته، کتابی را خواندهاند؟» پاسخ به دست آمده، نتایج جالبی داشته است. 42.1 درصد اروپاییان هیچ کتابی را در سال گذشته نخوانده بودند؛ 10.7 درصد برای اهداف کاری کتاب خوانده بودند؛ 12.7 درصد برای اهداف تحصیلی، کتاب‌های درسی خواندهبودند؛ 14.5 درصد برای اهداف تحصیلی، کتابهای مرتبط با رشتهی خود را خوانده بودند و تنها 44.8 درصد برای اهداف غیر کاری یا غیر تحصیلی، کتاب خوانده بودند.
 
شکل2ـ نمودار پاسخ به پرسش «اروپاییان چه کتابهایی را خواندهاند» ـ 2002
 
«مرکز تحقیقات گذران وقت»[3]‌»    مرکزی وابسته به دانشگاه آکسفورد است که در زمینه‌ی چگونگی گذران وقت در کشورهای مختلف، تحقیق میکند.  «کارهای روزمره در 22 کشور» [4]این مرکز، در سال 2010م. منتشر شده است که بخشی از آن به سرانهی مطالعهی افراد بین 18 تا 64 سال اختصاص دارد. این گزارش بیان میدارد در 22 کشور مورد بررسی، کشورهای فنلاند، استونی، آلمان، هلند، نروژ و سوئد بیشترین زمان را برای خواندن کتابها و دیگر اقلام چاپ شده اختصاص میدهند. در این گزارش، میان مطالعهی منابع دیجیتال و منابع چاپ شده تفاوت گذاشته شده اما مطالعهی کتاب، روزنامه، مجله و دیگر اقلام چاپی، یکسان دانسته شده است. همچنین اشارهای به تفکیک مطالعهی موظفی از مطالعهی آزاد نشده است.
 
 
 
 همان گونه که مشاهده میشود، هر یک از سنجشهای صورت گرفته، به تناسب اهداف و چارچوب، روش نمونهگیری، شیوهی تنظیم پرسشنامه و دیگر عوامل، نتایج متفاوتی را عرضه کردهاند و در عمل امکان مقایسهی نتایج این سنجشها با یکدیگر، دشوار است. در هر حال سنجش سرانهی مطالعه از سوی شورای فرهنگ عمومی کشور، عدد 16 دقیقه را برای مطالعهی آزاد کتابهای چاپی، عدد 2 دقیقه را برای مطالعهی آزاد کتابهای دیجیتال و عدد 24 دقیقه را برای مطالعهی روزنامهها و نشریات نشان میدهد.
 
با توجه به عدم سنجش میزان اوقات فراغت ایرانیان به نسبت دیگر ملتها، مقایسهی خام آن با سرانهی مطالعه در دیگر کشورها چندان دقیق نخواهد بود اما همین عدد نیز، در ردهی کشورهایی چون آمریکا، انگلیس، ژاپن، فرانسه، استرالیا، ایتالیا، کره، اسپانیا و ... است که از نظر تعداد عناوین چاپ شده در یک سال، وضعیتی به مراتب بهتر و یا هم ردهی جمهوری اسلامی ایران دارند. صد البته، این وضعیت به نسبت خوب جهانی، وضعیت مطلوب مطالعهی کتاب در جمهوری اسلامی ایران نیست. چرا که براساس همهی آن چه پیش از این گفته شد؛ کتاب در این کشور، دارای جایگاهی راهبردی و ملی است و باید در صدر فعالیتهای فرهنگی جامعه قرار گیرد.(*)
ادامه دارد...
 
 
پی‏نوشت‏ها 
 
[1].Harmonised European Time Use Surveys, 2008 guidelines, EuroStat.com
 
[2].Europeans’ participation in cultural activities, EuroStat, 2002.
 
[3].Centre for Time Use Research
 
[4]. Daily Routines in 22 Countries:Diary Evidence of Average Daily Time Spent in Thirty Activities, Technical Paper 2010-01, Kimberly Fisher and John Robinso.
 
* محمد سرشار؛ دانشجوی دکترای مدیریت و برنامه‌ریزی فرهنگی، مسوول دفتر مطالعات و برنامهریزی مجمع ناشران انقلاب اسلامی و مسوول پیشین کارگروه کتاب و نشر مشاوران جوان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی/انتهای متن/

 

کد مطلب: 10622  |  تاريخ: ۱۳۹۷/۲/۲۴  |  ساعت: ۱۰ : ۸

نظرات ارسال شده
سفير فيلم
تبيين
پايگاه رصد انديشه‏هاي استرات‍‍ژيك
پايگاه هسته‏اي ايران