به مناسبت 14 اسفند، روز گرامیداشت احسان و نیکوکاری
ارزش و پاداش نیکوکاری از دیدگاه اسلام
احسان و نیکوکاری از جایگاه والا و ارزشمندی در آموزه‌های اسلامی برخوردار است. به همین دلیل، 14 اسفند روز احسان و نیکوکاری نام‌گذاری شده است. ازاین‌رو نگاهی اجمالی به ارزش و جایگاه احسان و نیکوکاری در آیات و روایات اسلامی خواهیم داشت.

گروه فرهنگی و اجتماعی برهان؛ احسان و نیکوکاری در معنای عام آن، از فضائل و مکارم اخلاقی است که انسان به‌حسب ذات و فطرتی که خداوند در نهاد او جای داده، به انجام آن تمایل و علاقه دارد؛ چراکه احسان و نیکوکاری آدمی را در رابطه‌ای اخلاقی و عاطفی با انسان‌های دیگر قرار می‌دهد؛ رابطه‌ای سرشار از مهر و عاطفه و نوع‌دوستی که موجب مستحکم شدن روابط افراد در جامعه‌ی بشری می‌شود.

 

 به همین دلیل است که احسان و نیکوکاری به‌عنوان صفات و ارزش‌های اخلاقی انسانی می‌تواند جامعه را از خطرهای تهدیدکننده و نابودکننده رهایی بخشد و قلوب افراد جامعه را به یکدیگر نزدیک کند. چنان‌که در روایتی رسول گرامی اسلام (ص) در بیان ارزش و اهمیت احسان و نیکوکاری با توجه به این اثر مهم آن می‌فرمایند: «خدا به داود پیامبر (ع) چنین وحی کرد: بنده‌ای از بندگانم در روز قیامت کار نیکی می‌آورد. پس او را در بهشت حاکم می‌سازم. داود پرسید: آن کار نیک چیست؟ خدای متعال فرمود: اندوهی از مؤمنی می‌زداید، اگرچه با دانه‌ای خرما یا نیمی از آن باشد. داود گفت: شایسته است کسی که تو را بشناسد، امیدش را از تو نَبُرد.»

 

بنابراین دین مبین اسلام نیز این صفات پسندیده‌ی اخلاقی را اجر نهاده و جایگاه رفیع و ارزشمندی برای آن قرار داده است. چنان‌که در آیات قرآنی و روایات اسلامی به ارزش این صفات اخلاقی اشاره شده و پاداش‌های گوناگونی در اشکال و قالب‌های مختلف برای جزای آن و نیز آداب و موازینی برای انجام درست و صحیح آن تعیین شده است تا همگان را به انجام احسان و نیکوکاری با روش صحیح دعوت و ترغیب نماید و این اعمال به‌شکل و روش درست و صحیح انجام شود و اثر و نتیجه‌ی مورد انتظار آن محقق شود. در این نوشتار به بیان آداب احسان و نیکوکاری و پاداش‌های دنیوی و اخروی آن، که در روایات اسلامی بیان شده است، می‌پردازیم.

 

آداب نیکوکاری

 

قرآن حکیم پاداش احسان و نیکی را نیکی می‌داند. معنای دقیق آن این است که اگر کسی نسبت‌به شما نیکی کرد و شما نیز مشابه آن را درباره‌ی او روا داشتید، کار شما عدل است، نه احسان، ولی اگر افزون بر کار او، شما دوباره نسبت‌به او نیکی کنید، کار شما احسان می‌شود که می‌تواند جزای احسان او باشد.

 

آداب احسان، نیکی به همه‌ی مردم، اعم از نیکوکار و بدکار

 

احسان آدابی دارد که به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:

 

1.     جزای نیکی با نیکی: رسول خدا (ص) فرمود: «چون کسی به شما نیکی کرد، آن را با نیکی جبران کنید. اگر نداشتید سپاسگزار او باشید، زیرا سپاسگزاری گونه‌ای از پاداش است.»

[1]

2.     نیکی به همه: امام رضا (ع) به نقل از پیامبر خدا (ص) فرمود: «به همگان، اعم از شایستگان و نااهلان نیکی کنید. اگر کسی را نیافتی که درخور و شایسته‌ی دریافت نیکی باشد، تو به نیکی کردن سزاواری.»[2]

3.     نیکی در برابر بدی: رسول خدا (ص) فرمود: «آیا شما را از بهترین خُلق دنیا و آخرت آگاه نکنم؟ درگذشتن از کسی که به شما ظلم کرده است، نیکی و احسان به کسی که به شما بدی کرده و بخشیدن به کسی که از شما دریغ داشته است.»[3]

4.     تعجیل، تقلیل و ترک منت: امام صادق (ع) فرمود: «نیکوکاری کامل نمی‌شود، جز با سه خصلت: شتاب در آن، کم شمردن بسیار آن و منت ننهادن.»[4]

5.     مخفی بودن: امام صادق (ع) فرمود: «نیکوکاری به صلاح نمی‌گراید، جز با سه چیز: اندک شمردن آن، مخفی کردن آن و شتاب در آن، زیرا آن‌گاه که تو آن را اندک بشماری، نزد دریابنده بزرگش کرده‌ای و چون آن را بپوشانی، آن را به کمال رسانده‌ای و هنگامی که شتاب کردی، گوارایش کرده‌ای.»[5]

 

پاداش نیکوکاری

 

در روایات اسلامی برای ترغیب و ایجاد انگیزه در میان مسلمانان و مؤمنان به انجام نیکوکاری و احسان با در نظر داشتن شیوه‌های صحیح آن، پاداش و جزاهای مختلفی بیان شده است که نشان‌دهنده‌ی تأثیر زیاد دنیوی و اخروی این اعمال خیر است. به‌گونه‌ای که می‌توان با در نظر داشتن این پاداش‌ها، احسان و نیکوکاری را اعمالی اخلاقی با تأثیرات و منافع بسیار زیاد و خیر کثیر و یا باقیات‌الصالحاتی دانست که انسان مؤمن در دنیا و آخرت از آثار آن بهره‌مند می‌شود. در ادامه به پاداش‌های مختلفی که برای احسان و نیکوکاری در روایات اسلامی آمده است، اشاره می‌کنیم:

 

1.     خیر دنیا: امیرمؤمنان (ع) می‌فرمود: «خیری در دنیا نیست، مگر برای دو کس: آنکه هر روز بر احسان خود می‌افزاید و کسی که گناهانش را با توبه جبران می‌کند.»

[6]

2.     جذب دل‌ها: امیرمؤمنان (ع) فرمود: «هرکه احسان و نیکی کند، دل‌ها به‌سوی وی گرایش یابند.»[7]

3.     مصونیت از لغزش: امیرمؤمنان (ع) می‌فرماید: «نیکوکاری آدمی را از سقوطِ خواری‌زا نگاه می‌دارد.»[8]

4.     جلوگیری از مرگ بد: رسول خدا (ص) فرمود: «نیکوکاری از مرگ بد پیشگیری می‌کند.»[9]

5.     برکت در خانه: امام صادق (ع) به نقل از رسول خدا (ص) فرمود: «برکت به‌سوی خانه‌ای که از آن نیکی می‌تراود، از فرورفتن کارد در کوهان شتر (که نرم و نفوذپذیر است) و شتاب سیلاب از فراز کوه به عمق دره، شتابان‌تر است.»[10]

6.      افزایش رزق و آبادی شهرها: رسول خدا (ص) فرمود: «نیکوکاری و حسن همجواری بر نعمت‌ها می‌افزاید و شهرها را آباد می‌سازد.»[11]

7.     عمر طولانی: امام صادق (ع) فرمود: «نیکی و خوش‌خلقی شهرها را آباد می‌کنند و بر عمرها می‌افزایند.»[12]

8.     ورود به بهشت: امام صادق (ع) فرمود: «خدای سبحان در روز قیامت به فقیران می‌فرماید: بنگرید و چهره‌ها را جست‌وجو کنید، پس هرکس به شما نیکی کرده، دستش را گرفته و به بهشتش درآورید.»[13]همچنین فرمود: «برداشتن خاشاکی از چهره‌ی برادرت ده حسنه و لبخند زدن به رویش یک حسنه دارد و نخستین کسی که به بهشت درمی‌آید، اهل نیکوکاری است.»[14]

9.     دوری از آتش جهنم: حضرت موسی (ع) خطاب به خدا عرض کرد: «خدایا پاداش کسی که آزارش را از مردم بازدارد و به آنان نیکی کند، چیست؟ خدا فرمود: ای موسی، در روز قیامت آتش به او خطاب می‌کند: هیچ راهی به‌سوی تو ندارم.»[15]

10.  محبوب خدا شدن: رسول خدا (ص) فرمود: «هر کار نیکی صدقه است و آنکه به کار خیری رهنمود می‌دهد، همچون فاعل آن است و خدا کمک به بیچاره را دوست می‌دارد.»[16]* 

پی نوشت ها

 

[1]. تحف‌العقول، ص49.

[2]. عیون اخبار الرضا، ج2، ص35.

[3]. الزهد، ص15.

[4]. تحف‌العقول، ص323.

[5]. الکافی، ج4، ص30.

[6]. روضه‌الواعظین، ص448.

[7]. غررالحکم، ص449.

[8]. غررالحکم، ص386.

[9]. دعائم‌الاسلام، ج2، ص331.

[10]. الکافی، ج4، ص29.

[11]. مستدرک‌الوسائل، ج8، ص425.

[12]. الکافی، ج2، ص100.

[13]. وسائل‌الشیعه، ج16، ص291.

[14]. الدعوات، ص108.

[15]. الأمالی، صدوق، ص208.

[16]. الکافی، ج4، ص27.

 

* گروه فرهنگی و اجتماعی برهان/

کد مطلب: 9705  |  تاريخ: ۱۳۹۵/۱۲/۱۶  |  ساعت: ۲۰ : ۴۷

نظرات ارسال شده
سفير فيلم
تبيين
پايگاه رصد انديشه‏هاي استرات‍‍ژيك
پايگاه هسته‏اي ايران