11102 اربعین، میعادگاه انوار شیعیان گردِ خورشید وجود امام (ع) معنای دیگر «الحسین یَجمَعُنا» چیست؟ در فرهنگ تشیع، هویت امام و شیعیان، هویتی واحد و نوری یکپارچه است؛ به نحوی که شیعیانِ امام، در حکمِ شعاعی از نور خورشیدِ وجود امام بوده و پیوسته در حال بازگشت به سوی اصلِ نورانی‌شان ـ که همان امام باشد ـ هستند؛ این رفتار، همانگونه که در قبال جنبه‌ی نورانیِ امام معصوم صادق است، می‌بایست در قبال جنبه‌ی جسمانیِ امام نیز صادق باشد که تجلی تامّ آن، زیارت سیدالشهدا (ع) در اربعین است. <div dir="rtl"><b>گروه تاریخ اندیشکده برهان؛ </b>مستند بودن یا نبودنِ زیارت قبر سیدالشهدا (ع) در اولین اربعینِ پس از شهادت آن حضرت، از جمله مسائل پرچالشِ تاریخ تشیع محسوب می&zwnj;شود که تاکنون از سوی علمای مختلفی، مورد نقادی قرار گرفته است. در این میان، عده&zwnj;ای آمدن خاندان پیغمبر (ص) در روز اربعین به کربلا و ملاقتشان با جابربن&zwnj;عبداللّه انصاری را تصدیق کرده و در مقابل، عده&zwnj;ای دیگر، تنها به زیارت جناب جابر در روز اربعین بر سر مزار سیدالشهدا بسنده کرده و صحبتی از حضور اهل&zwnj;بیت پیغمبر (ص) به میان نیاورده&zwnj;اند.<a title="" href="#_ftn1" name="_ftnref1"><span><span dir="ltr"><span><span>[1]</span></span></span></span></a> اما به نظر می&zwnj;رسد که فصل مشترک میان اقوال مختلف، همانا زیارت قبر سیدالشهدا توسط جابر در اربعین شهادت آن حضرت باشد.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">فارغ از اختلاف&zwnj;نظرهای موجود در نقل&zwnj;های تاریخی، مؤید مهم دیگری که در اثبات اهمیت و فضیلت زیارت اربعین سیدالشهدا وارد شده، روایت منسوب به امام عسکری (ع) است که شیخ طوسی، در تهذیب&zwnj;الأحکام آورده است:</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">&laquo;از ابومحمد، حسن&zwnj;بن&zwnj;على العسکرى (ع) نقل شده که فرمودند: مؤمن پنج علامت دارد: پنجاه رکعت نماز، <b>زیارت اربعین</b>، انگشتر به دست راست کردن، گونه بر خاک ساییدن و بلند گفتنِ بسم الله الرحمن الرحیم&raquo;<a title="" href="#_ftn2" name="_ftnref2"><span><span dir="ltr"><span><span>[2]</span></span></span></span></a></div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">با تکیه بر رویکرد تاریخی و روایی، فضیلت و اهمیت زیارت سیدالشهدا در روز اربعین، بیش&zwnj;ازپیش خود را نمایان خواهد کرد. همین توجه و فضیلتِ بسیار است که سبب شده بسیاری از بزرگان شیعه، زیارت اربعین را سرآغاز جذب قلوب شیعیان به سوی اباعبدالله الحسین (ع) بدانند:</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">&laquo;شروع جاذبه&zwnj;ی مغناطیس حسینی، در روز اربعین است. جابربن&zwnj;عبداللَّه را از مدینه بلند می&zwnj;کند و به کربلا می&zwnj;کشد. این، همان مغناطیسی است که امروز هم با گذشت قرن&zwnj;های متمادی، در دل من و شماست. کسانی که معرفت به اهل&zwnj;بیت دارند، عشق و شور به کربلا همیشه در دلشان زنده است. این از آن روز شروع شده است. عشق به تربت حسینی و به مرقد سرور شهیدان، سیدالشهداء (ع)....&raquo;<a title="" href="#_ftn3" name="_ftnref3"><span><span dir="ltr"><span><span>[3]</span></span></span></span></a></div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">اربعین سیدالشهدا (ع)، نقطه&zwnj;ی آغازِ فرآیند جاذبه حسینی در میان شیعیان و بلکه تمام محبین اهل&zwnj;بیت (از تمام ادیان و مذاهب اسلامی) است که سبب می&zwnj;شود با فرارسیدن این ایام، هرساله، تعداد زائران بسیاری از اقصی&zwnj;نقاط دنیا<a title="" href="#_ftn4" name="_ftnref4"><span><span dir="ltr"><span><span>[4]</span></span></span></span></a> به این زیارت نورانی مشرّف شوند. به عنوان نمونه، در ایران اسلامی، هموطنان بسیاری هستند که با فرارسیدن این ایام، حس می&zwnj;کنند که گویی جاذبه&zwnj;ای، آن&zwnj;ها را به سمت کربلا جذب می&zwnj;کند؛ احساس می&zwnj;کنند که اگر در سیل خروشان جمعیتِ حاضر در پیاده&zwnj;روی نجف تا کربلا، برای یکبار هم که شده، شرکت نکنند، دچار خسران شده، از قافله عقب خواهند ماند. گویی از درون، ندایی به آن&zwnj;ها می&zwnj;گوید که اگر به این سفر نورانی نروی، دچار نوعی کمبود در درونت خواهی شد که با چیز دیگری قابل جبران نخواهد بود!</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">به راستی این جاذبه ـ یا به تعبیر مقام معظم رهبری، این مغناطیس ـ چه معنایی دارد؟! آیا می&zwnj;توان دلایل اعتقادی و کلامیِ دیگری برای آن متصور بود؟ پاسخ مثبت است.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">جذبه&zwnj;ی عجیبی که در زیارت اربعین نهفته، با جمعِ دو روایت از ائمه (ع)، قابل فهم&zwnj;تر خواهد شد:</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">1. در حدیثی، ابن&zwnj;عباس از امیرالمومنین (ع) نقل می&zwnj;کند که آن حضرت فرمود: &laquo;ما از نورِ خدا خلق شدیم و شیعیان ما از شعاعِ نور ما خلق شدند.&raquo;<a title="" href="#_ftn5" name="_ftnref5"><span><span dir="ltr"><span><span>[5]</span></span></span></span></a></div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">2. در گفتگویی میان مُفَضَّل&zwnj;بن&zwnj;عمر و امام صادق (ع) اینطور آمده است:</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">&laquo;امام صادق (ع) فرمود: آگاه باش ما از نور خدا خلق شدیم و شیعیان ما از مادون آن نور و هنگامی که روز قیامت فرا برسد، پایین&zwnj;ترین (مادون) به بالاترین ملحق می&zwnj;شود. سپس آن حضرت بین دو انگشت مسبحه و انگشت وسط را جمع کرد و فرمود: مانند این دو. سپس آن حضرت فرمودند: ای مفضل! آیا می&zwnj;دانی که چرا شیعه، شیعه نامیده شد؟ [زیرا که] شیعیان ما، از ما هستند و ما از شیعیان&zwnj;مان. آیا نمی&zwnj;بینی که این خورشید از کجا شروع به حرکت می&zwnj;کند؟ گفتم از مشرق. سپس فرمود: به سوی کجا برمی&zwnj;گردد؟ گفتم به سوی مغرب. امام (ع) فرمود: شیعیان ما چنین هستند. از ما شروع می&zwnj;شوند ـ شروع به حرکت می&zwnj;کنند ـ و به سوی ما برمی&zwnj;گردند.&raquo;<a title="" href="#_ftn6" name="_ftnref6"><span><span dir="ltr"><span><span>[6]</span></span></span></span></a></div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">مبتنی بر این روایات ـ خصوصاً آن فرازی که می&zwnj;فرماید: &laquo;آیا می&zwnj;دانی که چرا شیعه، شیعه نامیده شد؟ [زیرا که] شیعیان ما، از ما هستند و ما از شیعیان&zwnj;مان....&raquo; ـ در فرهنگ تشیع، هویت امام و شیعیان، هویتی واحد و نوری یکپارچه است؛ به نحوی که شیعیانِ امام، در حکمِ شعاعی نورانی از خورشیدِ وجود امام هستند و پیوسته در تلاش برای بازگشت به سوی اصلِ نورانی&zwnj;شان ـ که همان امام معصوم است ـ می&zwnj;باشند؛ این رفتار، همانگونه که در قبال جنبه&zwnj;ی نورانیِ امام معصوم صادق است، قطعاً می&zwnj;بایست در قبال جنبه&zwnj;ی جسمانیِ امام نیز صادق باشد که تجلی تامّ آن، زیارت سیدالشهدا در کربلا و در ایام اربعین خواهد بود.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">لذا تلاش و دغدغه&zwnj;ی شیعیان و محبین سیدالشهدا در اقصی&zwnj;نقاط عالم برای رساندن خودشان به حرم امن آن حضرت و تبدیل پراکندگی&zwnj;شان در زمین به اجتماع گسترده&zwnj;ی اربعین، نشان&zwnj;دهنده هویت یکپارچه و نورانیِ امام ـ امت است و این معنا، تفسیر همان شعار معروف &laquo;الحسین یَجمَعُنا&raquo; است؛ مغناطیسِ خورشید عالم&zwnj;تابِ (ع) حسینی، در اربعین، قلوب یکایک محبین را ـ که در سرتاسر دنیا پراکنده شده&zwnj;اند ـ در یکجا به دور خودش جمع می&zwnj;کند:</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">&laquo;اربعین یعنی میعاد شیعیان در یک کنگره&zwnj;ی&zwnj; بین&zwnj;المللی&zwnj; و جهانی، در یک سرزمینی که خود آن سرزمین خاطره&zwnj;انگیز است&zwnj;؛ سرزمین خاطره&zwnj;ها است&zwnj;؛ خاطره&zwnj;های باشکوه&zwnj;، خاطره&zwnj;های عظیم&zwnj;، سرزمین شهدا&zwnj;، مزار کشته&zwnj;شدگانِ راه خدا&zwnj;، [تا پیروان تشیع در] اینجا جمع بشوند &zwnj;و دست برادری و پیمان وفاداریِ هرچه&zwnj;بیشتر ببندند؛ این اربعین است.... می&zwnj;دانید یکی از علائم ایمان، زیارت اربعین است. یکی از معانی آن این است که شیعه یک جمع متفرقی بود؛ در مدینه، کوفه، بصره، اهواز، قم و خراسان بودند، همدیگر را کمتر می&zwnj;دیدند. یک کنگره&zwnj;ی جهانی لام بود برای شیعیان روزگار ائمه. این کنگره جهانی و وقتش را معین کردند؛ <b>آن موعد، روز اربعین و جای شرکت، سرزمین کربلا است</b>.... اگر امروز هم بتوانند شیعیان آن سرزمین پاک و مقدس را یک چنین میعادی قرار بدهند، البته بسیار کار بجا و جالبی خواهد بود و دنباله&zwnj;گیری از راهی است که ائمه&zwnj; هدی (ع) به ما ارائه دادند....&raquo;<a title="" href="#_ftn7" name="_ftnref7"><span><span dir="ltr"><span><span>[7]</span></span></span></span></a></div><div dir="rtl"><b>*گروه تاریخ اندیشکده برهان/ انتهای متن|</b></div><div><br clear="all" /><hr width="33%" size="1" align="left" /><div id="ftn1"><div dir="rtl"><a title="" href="#_ftnref1" name="_ftn1"><span dir="ltr"><span><span><span>[1]</span></span></span></span></a>برای مطالعه بیشتر در این خصوص، ر. ک. به: گروهی از تاریخ&zwnj;پژوهان (زیر نظر مهدی پیشوایی)، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا (ع)، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1394، چاپ چهاردهم، ج2، ص277 (پژوهشی در اربعین سیدالشهدا (ع)).</div></div><div id="ftn2"><div dir="rtl"><a title="" href="#_ftnref2" name="_ftn2"><span dir="ltr"><span><span><span>[2]</span></span></span></span></a>شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، تحقیق سید حسن موسوی خرسان، بی&zwnj;جا: دار الکتب الإسلامیّة، بی&zwnj;تا، ج6، ص52؛ نسخه کتابخانه مدرسه فقاهت.</div></div><div id="ftn3"><div dir="rtl"><a title="" href="#_ftnref3" name="_ftn3"><span dir="ltr"><span><span><span>[3]</span></span></span></span></a>بیانات مقام معظم رهبری در دیدار زائرین و مجاورین حرم مطهر رضوی، اول فروردین 1385.</div></div><div id="ftn4"><div dir="rtl"><a title="" href="#_ftnref4" name="_ftn4"><span dir="ltr"><span><span><span>[4]</span></span></span></span></a>برای کسب اطلاع اجمالی از تنوع ملّیت&zwnj;های شرکت&zwnj;کننده در مسیر پیاده&zwnj;روی اربعین، ر. ک. به:</div><div>https://www.youtube.com/watch?v=IF_Zc<span dir="rtl">6s<span dir="rtl">3</span>hC<span dir="rtl">0</span></span></div></div><div id="ftn5"><div dir="rtl"><a title="" href="#_ftnref5" name="_ftn5"><span dir="ltr"><span><span><span>[5]</span></span></span></span></a>&laquo;...لِأَنَّا خُلِقْنَا مِنْ&rlm; نُورِ اللَّهِ&rlm; وَ خُلِقَ&rlm; شِیعَتُنَا مِنْ&rlm; شُعَاعِ&rlm; نُورِنَا&raquo; (محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1403ق، چاپ سوم، ج25، ص21)</div></div><div id="ftn6"><div dir="rtl"><a title="" href="#_ftnref6" name="_ftn6"><span dir="ltr"><span><span><span>[6]</span></span></span></span></a>محمدباقر مجلسی، پیشین.</div></div><div id="ftn7"><div dir="rtl"><a title="" href="#_ftnref7" name="_ftn7"><span dir="ltr"><span><span><span>[7]</span></span></span></span></a>بیانات حضرت آیت&zwnj;الله خامنه&zwnj;ای در ۲۴ اسفندماه ۱۳۵۲ش.</div></div></div>