7956 به مناسبت اعدام دکتر حسین فاطمی توسط دولت کودتا (19 آبان 33) چرا مصدق زندانی، اما فاطمی اعدام شد؟ نوشتار حاضر درصدد تأیید و یا رد کامل دکتر مصدق و دکتر حسین فاطمی نیست و تنها به دنبال بررسی این مهم است که چرا احکام نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه‌ی دولت جبهه‌ی ملی در دادگاه کودتا تا بدین حد متفاوت درآمد و یکی به سه سال حبس و دیگری به اعدام محکوم شد. <div dir="rtl"><b>گروه تاریخ برهان/ احمد احمدی؛ </b>ماجرای 28 مرداد 32، جدا از آنکه از روزهای سرنوشت&zwnj;ساز تاریخ ایران بوده، از آن رو دارای اهمیت است که بسیاری از وقایع و مناسبت&zwnj;های دیگر تاریخ ایران را نیز متأثر ساخته است. اعدام حسین فاطمی یکی از این وقایع است. پس از موفقیت کودتای 28 مرداد، دستگیری&zwnj;های وسیعی روی داد؛ به&zwnj;طوری&zwnj;که بسیاری از مخالفان شاه، چه نیروهای ملی، چه مخالفان مذهبی و چه اعضای جریان&zwnj;های چپ دستگیر شدند. عده&zwnj;ای زیادی از دستگیرشدگان اعدام شدند، از جمله کسانی که در سازمان نظامی افسران حزب توده حضور داشتند. اما در میان ملی&zwnj;گرایان تنها یک نفر به اعدام محکوم شد. حتی خود مصدق که رهبری جبهه&zwnj;ی ملی را به&zwnj;عهده داشت و فرمان نخست&zwnj;وزیری زاهدی را زیر پا گذاشت نیز تنها به سه سال حبس محکوم شد. تنها کسی که حکم اعدام دریافت نمود، حسین فاطمی بود. دکتر حسین فاطمی چند ماه پس از دستگیری اعدام شد. چرا؟ دلیل این احکام متفاوت چیست؟ چه دلیلی برای صدور حکم متفاوت مصدق و فاطمی وجود داشت؟</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">امروزه به نظر مسلم می&zwnj;رسد که محمدرضاشاه مستبد، صدور این احکام را به یک دادگاه بی&zwnj;طرف نسپرده بود. به&zwnj;خصوص آنکه جرم ملی&zwnj;گرایی نه حبس بود و نه اعدام. این احکام بیش از آنکه حکم یک قاضی مستقل باشد، خواست شاه بود. بنابراین باید دید نگاه شاه و نظام پهلوی و پهلوی&zwnj;دوستان نسبت به این دو سیاست&zwnj;مدار جبهه&zwnj;ی ملی چه بود که دو رأی تا این حد متفاوت برای آنان صادر شد؟ چرا فاطمی به&zwnj;محض رخداد 28 مرداد و موفقیت&zwnj;آمیز بودن کودتا گریخت، اما مصدق چنین نکرد؟ مطلب حاضر با تأکید بر دلایل اعدام دکتر حسین فاطمی، در تلاش است تا به&zwnj;نوعی به مقایسه&zwnj;ی چرایی این دو حکم متفاوت بپردازد.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl"><b>مصدق و حکم زندان</b></div><div dir="rtl"><b>&nbsp;</b></div><div dir="rtl">جبهه&zwnj;ی ملی در دو سال و چهار ماه حکومت خود، دو هدف عمده را دنبال نمود. اگر بخواهیم به&zwnj;اختصار به این دو هدف بپردازیم، می&zwnj;بایست آنان را تحت عناوین ملی کردن صنعت نفت و تغییر و به عبارتی اصلاح قانون انتخابات مورد اشاره قرار دهیم. واقعیت این است که این مهم را می&zwnj;توان تحت دو ایده&zwnj;ی آرمانی که در طول تاریخ ایران از زمان مشروطه دنبال می&zwnj;شد، طبقه&zwnj;بندی کرد: رویارویی با استعمار و استبداد.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">مصدق به&zwnj;عنوان رهبر جبهه&zwnj;ی ملی در دو دوره&zwnj;ی صدارت نخست&zwnj;وزیری خود، این دو هدف را دنبال نمود. اما واقعیت این است که در اندیشه&zwnj;ی او، مبارزه با استعمار بیش از استبداد مورد توجه بود. او اگرچه در دوره&zwnj;ی دوم نخست&zwnj;وزیری خود، سخن از به دست گرفتن وزارت جنگ به میان آورد و خواست تا طبق قانون اساسی مشروطه اختیارات شاه را به سلطنت محدود کند، اما مبارزه&zwnj;ی همه&zwnj;جانبه با شاه را دنبال نکرد و از قضا در آن فرصت طلایی که می&zwnj;شد ملت ایران برای همیشه از شر سلطنت خلاص شوند، سیاست مماشات را در پیش گرفت و به شاه اطمینان خاطر داد که قدرت او سلطنت شاه را خدشه&zwnj;دار نمی&zwnj;کند، در حالی که پس از قیام سی تیر و به خیابان آمدن مردم تحت رهبری آیت&zwnj;الله کاشانی و تظاهرات حزب توده، این فرصت مهیا شده بود. این روایت مشهور است که مصدق قرآن امضا نمود و به شاه تضمین داد که او به فکر انحلال سلطنت در ایران نیست. بنابراین شاه اگرچه نگران بود، اما در عین حال، تا حدی مطمئن بود که مصدق سلطنت او را تهدید نمی&zwnj;کند.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl"><b><span style="color: #ff6600"><div class="inbodySotitr"><div class="sotText"><div dir="rtl" align="center"><b>دکتر فاطمی پس از شکست اولیه&zwnj;ی طرح کودتا در 25 مرداد، صراحتاً به تقابل با کودتاچیان پرداخت. او شاه را به خیانت به کشور محکوم نمود و با صراحت تمام خواستار پایان دادن به نظام سلطنتی ایران شد. این شاید مهم&zwnj;ترین گناه دکتر فاطمی از منظر محمدرضاشاه بود.</b></div></div></div></span></b></div><div dir="rtl"><b>&nbsp;</b></div><div dir="rtl">این رویکرد مصدق با شخصیت وی منطبق است. با توجه به داده&zwnj;های تاریخی موجود، مصدق بارها در مقابل شاه&zwnj;دوستان با تسامح برخورد نموده بود. نمونه&zwnj;ی بسیار واضح این مسئله رویکرد مصدق نسبت به زاهدی بود. زاهدی، عامل مهم داخلی کودتا، با اینکه بارها در زمانه&zwnj;ی کودتا دست به آشوب زد، ایل بختیاری را برای شورش تحریک نمود، در چینش کودتا و کمک به بیگانگان نقش اساسی داشت، اما تا 25 مرداد با او برخورد جدی صورت نگرفت. بسیاری این مسئله را ناشی از روحیات مصدق و شخصیت سازشکار و اهل مماشات مصدق می&zwnj;دانند. جالب اینکه امام (ره) نیز در همان بحبوحه&zwnj;ی انقلاب، با بیان فرصت پیش&zwnj;آمده در زمان مصدق برای سرنگونی شاه، ضمن تأکید بر خدمات مصدق، به بیان این نقطه&zwnj;ی ضعف مصدق می&zwnj;پردازد:</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">&laquo;قدرت دست دکتر مصدق آمد، لکن اشتباهات هم داشت. او برای مملکت می&zwnj;خواست خدمت بکند، لکن اشتباه هم داشت. یکی از اشتباهات این بود که آن وقتی که قدرت دستش آمد، این را [محمدرضاشاه] خفه&zwnj;اش نکرد که تمام کند قضیه را. این کاری برای او نداشت آن&zwnj; وقت، هیچ&zwnj; کاری برای او نداشت، برای اینکه ارتش دست او بود، همه&zwnj;ی قدرت&zwnj;ها دست او بود و این هم این ارزش نداشت آن&zwnj; وقت. آن &zwnj;وقت این&zwnj;طور نبود که این یک آدم قدرتمندی باشد... مثل بعد که شد. آن&zwnj; وقت ضعیف بود و زیر چنگال او بود، لکن غفلتی شد.&raquo;<a class=" FCK__AnchorC FCK__AnchorC" title="" href="#_ftn1" name="_ftnref1"><span><span dir="ltr"><span><span>[1]</span></span></span></span></a></div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">همچنین امام تلویحاً به این نکته نیز اشاره می&zwnj;کند که شاه به&zwnj;نوعی تاج&zwnj;وتخت خود را مدیون اشتباهات مصدق است. مهم&zwnj;ترین این اشتباهات به غیر از اندیشه&zwnj;ی مماشات مصدق، انحلال مجلس به دست اوست؛ امری که شاه را به بازی بازگرداند:</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">&laquo;مجلس را ایشان منحل کرد و یکی&zwnj;یکی وکلا را وادار کرد که بروید استعفا بدهید. وقتی استعفا دادند، یک طریق قانونی برای شاه پیدا شد و آنکه بعد از اینکه مجلس نیست، تعیین نخست&zwnj;وزیر با شاه است. شاه تعیین کرد نخست&zwnj;وزیر را. این اشتباهی بود که از دکتر واقع شد و دنبال آن این مرد را دوباره برگرداندند به ایران.&raquo;<a class=" FCK__AnchorC FCK__AnchorC" title="" href="#_ftn2" name="_ftnref2"><span><span dir="ltr"><span><span>[2]</span></span></span></span></a></div><div dir="rtl">بنابراین شاه به&zwnj;نوعی و به&zwnj;شکلی معکوس مدیون مصدق بود. به علاوه اینکه مصدق به او قول داده بود که تاج و تختش را تهدید نکند. بنا بر آنچه گفته شده، طبیعی بود که مصدق نمی&zwnj;بایست به اعدام محکوم می&zwnj;شد. او در دادگاه شاه به سه سال حبس محکوم شد. اگرچه برای همیشه از دنیای سیاست کنار گذاشته شد، با همه&zwnj;ی این احوال، داستان حسین فاطمی چیزی دیگر بود.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl"><b>حکم اعدام برای حسین فاطمی</b></div><div dir="rtl"><b>&nbsp;</b></div><div dir="rtl">حسین فاطمی در دادگاه شاهنشاهی به اعدام محکوم شد؛ آن هم نه یک اعدام صرف. پیش از اعدام، او ضربات چاقوی شعبان بی&zwnj;مخ را چشید و تا مرگ پیش رفت. در واقع حکم او، مرگ همراه با عذاب تدریجی بود. شاه دلایلی متعددی برای اعمال این حکم درباره&zwnj;ی فاطمی داشت. دلایل تنفر شاه از دکتر حسین فاطمی متعدد بود.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl"><b>فاطمی، بانی ملی شدن نفت و از مخالفان انگلیس</b></div><div dir="rtl"><b>&nbsp;</b></div><div dir="rtl">برخلاف تصور عموم، ارائه&zwnj;دهنده&zwnj;ی طرح ملی شدن صنعت نفت، مصدق نبود. یکی از بانیان این طرح، دکتر فاطمی بود.<a class=" FCK__AnchorC FCK__AnchorC" title="" href="#_ftn3" name="_ftnref3"><span><span dir="ltr"><span><span>[3]</span></span></span></span></a> اما به&zwnj;طور کلی وی به&zwnj;شدت مخالف استعمار انگلیس بود. در نقطه&zwnj;ی مقابل، انگلیسی&zwnj;ها نیز از وزیر خارجه&zwnj;ی ایران متنفر بودند. قطعاً آنان از اعدام حسین فاطمی خشنود بودند، زیرا این امر باعث می&zwnj;شد تا در عرصه&zwnj;ی سیاست ایران و شاید فراتر از آن در عرصه&zwnj;ی جهانی، سیاست&zwnj;مداران ضدانگلیسی سزای مقابله و مخالفت با سیاست&zwnj;های انگلیسی و هزینه&zwnj;ی احتمالی آن را دریابند. فاطمی مخالف حضور بیگانگان در خاک ایران بود و هزینه&zwnj;ی این اندیشه&zwnj;ی خود را نیز پرداخت. فاطمی دیدگاه تند خود نسبت به انگلیسی&zwnj;ها را در سرمقاله&zwnj;های &laquo;باختر امروز&raquo; منتشر می&zwnj;نمود. این مسئله در عمل سیاسی فاطمی (به&zwnj;عنوان وزیر خارجه) نیز شکلی خصمانه به خود می&zwnj;گرفت. به&zwnj;خصوص که وی به دلیل تلاش دولت انگلیس در ایجاد اختلافات فی&zwnj;مابین و تأکید بر حمایت بی&zwnj;وقفه از شرکت نفت ایران و انگلیس و همچنین ایجاد اختلال در نظم و امنیت ایران، به قطع روابط میان دو کشور، آن هم پس از 93 سال، اقدام نمود و سفارت انگلستان در تهران و همچنین کلیه&zwnj;ی کنسولگری&zwnj;های این کشور در شهرستان&zwnj;ها را تعطیل نمود. این اقدام فاطمی از سوی انگلیسی&zwnj;ها غیرقابل بخشش بود. همان&zwnj;طور که گفته شد، این مسئله می&zwnj;توانست الگویی برای کشورهای دیگری باشد که در قیدوبند استعمار انگلیس گرفتار بودند.<a class=" FCK__AnchorC FCK__AnchorC" title="" href="#_ftn4" name="_ftnref4"><span dir="ltr"><span><span>[4]</span></span></span></a></div><div dir="rtl"><b>روزنامه&zwnj;ی باختر و مقابله با سلطنت</b></div><div dir="rtl"><b>&nbsp;</b></div><div dir="rtl">دکتر فاطمی پیش از اینکه یک عضو جبهه&zwnj;ی ملی و یا وزیر امور خارجه&zwnj;ی ایران در دولت مصدق باشد، یک روزنامه&zwnj;نگار بود. سابقه&zwnj;ی روزنامه&zwnj;نگاری او به بیش از یک دهه و اواخر سلطنت رضاشاه می&zwnj;رسید. او روزنامه&zwnj;نگاری حرفه&zwnj;ای بود که در تقابل با استبداد و در جست&zwnj;وجوی آزادی، قلم&zwnj;فرسایی می&zwnj;نمود. دغدغه&zwnj;های روزنامه&zwnj;نگاری و دفاع از آزادی بود که باعث شد تا وی روزنامه&zwnj;ی &laquo;باختر امروز&raquo; را بنیان نهد؛ روزنامه&zwnj;ای که به&zwnj;عنوان ارگان جبهه&zwnj;ی ملی درآمد.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">دکتر فاطمی پس از شکست اولیه&zwnj;ی طرح کودتا در 25 مرداد، صراحتاً به تقابل با کودتاچیان پرداخت. او شاه را به خیانت به کشور محکوم نمود و با صراحت تمام خواستار پایان دادن به نظام سلطنتی ایران شد. این شاید مهم&zwnj;ترین گناه دکتر فاطمی از منظر محمدرضاشاه بود. گناهی نابخشودنی که تنها با حذف فیزیکی حسین فاطمی جبران می&zwnj;شد. او پس از کودتای نافرجام 25 مرداد در روزنامه&zwnj;ی خود نوشت:</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">&laquo;من همیشه گفته&zwnj;ام که حق این بود پیش از بستن کنسولگری&zwnj;ها در شهرستان&zwnj;ها و سفارت فخیمه در تهران، آن مرکز ننگ و رسوایی که انگلستان را خالق خود می&zwnj;داند و ساخته&zwnj;وپرداخته&zwnj;شده&zwnj;ی آیرون ساید، کلنل انگلیسی و هاروارد معروف است، کوبیده شود و درب این خانه&zwnj;ی مجری اراده&zwnj;ی اجنبی&zwnj;ها را گل بگیرند.&raquo;<a class=" FCK__AnchorC FCK__AnchorC" title="" href="#_ftn5" name="_ftnref5"><span><span dir="ltr"><span><span>[5]</span></span></span></span></a></div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">این اتهامات را خاندان پهلوی چگونه می&zwnj;توانست ببخشد؟ حتی خود رضاشاه در تمام دوره&zwnj;ی حیات سیاسی خود، در تلاش بود که نشان دهد که مهره&zwnj;ی انگلیس نیست و حال فاطمی انگلیسی بودن را حتی به محمدرضاشاه نیز تعمیم می&zwnj;داد. مسئله آنجا بغرنج&zwnj;تر می&zwnj;شد که بنا بر برخی اسناد، وی حتی اقدام به &laquo;گل گرفتن&raquo; کاخ سلطنتی نیز نمود. او به همراه تنی چند از نزدیکانش، به کاخ سلطنتی رفت و دستور مهروموم نمودن اتاق&zwnj;های آن را صادر نمود. برخی مدعی&zwnj;اند حتی سقوط مجسمه&zwnj;های شاه در سطح شهر تهران با اشاره&zwnj;ی دکتر حسین فاطمی انجام شد. خیابان&zwnj;هایی که به نام پهلوی&zwnj;ها بودند تغییر نام یافتند و حتی سفارتخانه&zwnj;ها دستورالعمل لغو آیین شاهنشاهی را دریافت نمودند.<a class=" FCK__AnchorC FCK__AnchorC" title="" href="#_ftn6" name="_ftnref6"><span><span dir="ltr"><span><span>[6]</span></span></span></span></a> با در نظر گرفتن این مصادیق می&zwnj;توان دریافت تنفر شاه از او به چه دلیل است و چرا اشرف تأکید بر اعدام او داشت.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl"><b><div class="inbodySotitr"><div class="sotText"><div dir="rtl" align="center"><span style="color: #ff6600"><b>این روایتی مشهور است که مصدق قرآن امضا نمود و به شاه تضمین داد که به فکر انحلال سلطنت او نیست... رویکرد مصدق با شخصیت وی منطبق بود. با توجه به داده&zwnj;های تاریخی موجود، مصدق بارها در مقابل شاه&zwnj;دوستان با تسامح برخورد نموده بود. نمونه&zwnj;ی بسیار واضح این مسئله، رویکرد مصدق نسبت به زاهدی طراح کودتا بود.</b></span></div></div></div></b></div><div dir="rtl"><b>&nbsp;</b></div><div dir="rtl"><b>فرجام کار حسین فاطمی</b></div><div dir="rtl"><b>&nbsp;</b></div><div dir="rtl">دستگیری دکتر فاطمی از اولویت&zwnj;های کودتاچیان بود. به همین دلیل نیز به محض آغاز کودتای 25 مرداد، او دستگیر شد. اگرچه این کودتا نافرجام ماند و او آزاد شد و صریح&zwnj;تر از پیش به بیان عقاید خود پرداخت، اما به محض شروع مرحله&zwnj;ی دوم کودتا او مجبور به گریز شد. فاطمی توانست بیش از هفت ماه مخفی بماند، اما سرانجام در اسفند سال 32 دستگیر شد. کینه&zwnj;ی شاه و مقامات کودتا از او چنان بود که در جریان دادگاه فرمایشی، یک بار مورد هجوم چاقوکشان شاه به رهبری شعبان بی&zwnj;مخ قرار گرفت. حمله&zwnj;ای که به جراحت شدید او انجامید. گویی خاندان پهلوی می&zwnj;خواست مرگ تدریجی او را ببیند تا عقده&zwnj;هایش از زبان برنده&zwnj;ی او فرونشیند.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">حکم او از مدت&zwnj;ها پیش از دستگیری مشخص شده بود. آن&zwnj;چنان&zwnj;که روزولت مأمور کودتا در ایران بیان می&zwnj;دارد، زمانی که کودتا به&zwnj;شکل موفقیت&zwnj;آمیز به پایان رسید، شاه به او گفته بود که مصدق در دادگاه به سه سال حبس محکوم خواهد شد، اما فاطمی اعدام می&zwnj;شود. اتفاقی که به واقعیت پیوست. بنابراین سرانجام در 19 آبان 1333 حکم اعدام دکتر فاطمی انجام شد. نکته اینکه حتی دادگاه تجدیدنظر نیز حکم او را کاهش نداد تا او در شرایط تب و بیماری به میدان تیر لشکر 2 زرهی برده شود و با رگبار اسلحه، نتیجه&zwnj;ی رویارویی خود با سلطنت پهلوی را ببیند.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">نوشتار حاضر درصدد تأیید و یا رد کامل دکتر مصدق و دکتر حسین فاطمی نبود و تنها به دنبال بررسی این مهم بود که چرا احکام نخست&zwnj;وزیر و وزیر امور خارجه&zwnj;ی دولت جبهه&zwnj;ی ملی تا بدین حد متفاوت درآمد و یکی به سه سال حبس و دیگری به اعدام محکوم شد. تلاش نمودیم تا نشان دهیم شاه از بابت اینکه مصدق به دنبال تاج&zwnj;وتخت او نیست تا حدی خاطر جمع بود، در حالی که حسین فاطمی را به&zwnj;عنوان فردی می&zwnj;شناخت که به دنبال الغای سلطنت و بنیان&zwnj;گذاری حکومت جمهوری در ایران است. به&zwnj;علاوه رویکرد ضداستعماری فاطمی حامیان خارجی شاه را نیز از او بیزار کرده بود.(*)</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl"><strong>پی نوشت ها:</strong></div><div><br clear="all" /><div id="ftn1"><div dir="rtl"><a class=" FCK__AnchorC FCK__AnchorC" title="" href="#_ftnref1" name="_ftn1"><span dir="ltr"><span><span><span>[1]</span></span></span></span></a><font size="2">. </font><font size="2">صحیفه&zwnj;ی امام خمینی (ره)، جلد چهارم، ص 371.</font></div></div><div id="ftn2"><div dir="rtl"><a class=" FCK__AnchorC FCK__AnchorC" title="" href="#_ftnref2" name="_ftn2"><span dir="ltr"><span><span><span>[2]</span></span></span></span></a><font size="2">. </font><font size="2">همان.</font></div></div><div id="ftn3"><div dir="rtl"><a class=" FCK__AnchorC FCK__AnchorC" title="" href="#_ftnref3" name="_ftn3"><span dir="ltr"><span><span><span>[3]</span></span></span></span></a><font size="2"><span dir="ltr">. http://www.borhan.ir/NSite/FullStory/News/?Id=7646</span></font></div></div><div id="ftn4"><div dir="rtl"><a class=" FCK__AnchorC FCK__AnchorC" title="" href="#_ftnref4" name="_ftn4"><span dir="ltr"><span><span><span>[4]</span></span></span></span></a><font size="2">. </font><font size="2">باقر عاقلی به نقل از: نرگس کلالی، بررسی زندگی دکتر فاطمی، رشد آموزش تاریخ، زمستان 90، شماره&zwnj;ی 45، ص 56.</font></div></div><div id="ftn5"><div dir="rtl"><a class=" FCK__AnchorC FCK__AnchorC" title="" href="#_ftnref5" name="_ftn5"><span dir="ltr"><span><span><span>[5]</span></span></span></span></a><font size="2">. </font><font size="2">روزنامه&zwnj;ی باختر امروز، سرمقاله، شماره&zwnj;&zwnj;ی 1173، 26 مرداد 32.</font></div></div><div id="ftn6"><div dir="rtl"><a class=" FCK__AnchorC FCK__AnchorC" title="" href="#_ftnref6" name="_ftn6"><span dir="ltr"><span><span><span>[6]</span></span></span></span></a><font size="2">. </font><font size="2">عاقلی به نقل از نرگس کلالی، همان، ص 57.</font></div></div></div><p>&nbsp;</p><p>&nbsp;</p><div dir="rtl">* احمد احمدی، پژوهشگر تاریخ معاصر/ انتهای متن/</div><p>&nbsp;</p>